Vatikan

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–67-b. — ziyouz.com

Vatikan (Vaticano, Stato della Citta del Vaticano) — Italiya poytaxti — Rimning ğarbiy qismidagi Monte-Vatikan tepaligida joylaşgan mustaqil şahar-davlat. Katolik çerkovining siyosiy, ma'muriy va mafkuraviy markazi, uning boşliği — Rim papasi qarorgohi. Qariyb hamma tomoni toş devor b-n öralgan. Mayd. 0,44 km2. Doimiy aholisi 1 ming kişiga yaqin (700 kişi V. fuqarosi). Rasmiy tillari — lotin va italyan tillari.

Davlat tuzumi. V.— çeklanmagan teokratik monarxiya. Konstitutsion hujjatlari 1929 y.da qabul qilingan. Davlat boşliği — Rim papasi. 1996 y.fev. da papa Ioan Pavel II tomonidan çiqarilgan yangi Konstitutsiyaga muvofiq, u, odatda, kardinallar orasidan yaşirin ovoz beriş orqali ovozlarning uçdan ikki qismiga ega bölgan taqdirda kardinallar hay'ati tomonidan umrbod saylanadi. Oliy qonun çiqaruvçi, ijroçi va sud hokimiyati papa qölida. Ayni vaqtda u Rim katolik çerkovining ham boşliği hisoblanadi. Papa huzuridagi maslahat organi — kardinallar hay'ati çerkovning eng muhim işlarini muhokama qiliş va papani saylaş uçun yiğilib turadi. Rim papasi Ioann Pavel II (264-papa) 1978 y. 16 okt. da saylangan. Bu kun V.da milliy bayram sifatida nişonlanadi.

Tarixi. Ilk örta asr davrida V. Rim papalarining turar joyi, 1377 y.dan boşlab esa doimiy qarorgohi. 8-a.dan çerkov davlati sifatida mavjud. 1870 y.da Italiya birlaşişi munosabati b-n Italiya qirolligi tarkibiga qöşib olingan. 1929 y.da papa b-n Italiya xukumati örtasidagi Lateran bitimi natijasida V. davlati qayta tiklandi va 1929 y. 11 fev.da mustaqil davlat sifatida tan olindi. Katolik çerkovining xalkaro markazi sifatida V. dunyoning köpgina mamlakatlaridagi ijtimoiy turmuşga ta'sir ötkazadi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlari 1992 y. 17 okt. da örnatilgan.

Iqtisodiyoti. Davlat iqtisodiy negizini kapital mablağlardan tuşadigan daromadlar, milliy katolik çerkovlarning badallari, dindorlarning ehsonlari taşkil qiladi. V.— dunyoning yirik sanoat-moliya monopoliyalaridan biri (uning oltin va valyuta bisoti 12 mlrd. AQŞ dollaridan ortiq deb taxmin qilinadi). Özining moliyaviy, iqtisodiy operatsiyalari va işonçli vakillari orqali qudratli xalqaro korporatsiyalar, banklar b-n uzviy boğlangan. V. bir qança kompaniya va banklar aksiyasiga ega. Italiya, Buyuk Britaniya, Şveysariya, Fransiya, Ispaniya, şuningdek AQŞ va Lotin Amerikasi mamlakatlaridagi sanoat tarmoqlari korxonalariga qöyilgan sarmoyadan katta foyda olib turadi. Italiya, Germaniya, Ispaniya va b. mamlakatlarda katta yer maydonlariga ega. Xorijiy sayyohlik va poçta markalari çiqariş, suvenirlar sotiş ham köp daromad keltiradi. Pul birligi — italyan lirasi; numizmatlar uçun V. lirasi ham zarb etiladi.

Matbuoti. V.ning rasmiy naşrlari: «Akta apostolike sedis» («Havoriy arş hujjatlari», oylik byulleten, 1909 y.dan), «Annuario Pontifiçio» («Papa yilnomasi», yillik ma'lumotnoma), «Osservatore della domenika» («Yakşanbalik şarh», katoliklar uçun haftanoma), «Osservatore romano» («Rim şarhlovçisi», kundalik gaz., 1861 y.dan). Şuningdek italyan, fransuz, ispan, portugal, nemis, ingliz tillarida haftalik naşrlari mavjud. «Adjensia Internatsionale Fides» V. agentligi 1926 y.da taşkil etilgan. V. radiosiga 1931 y. 12 fev.da asos solingan, 1957 y.da qayta taşkil etilgan. «Çentro Televizivo Vatikane» — V. televizion markazi 1983 y.da barpo etilgan.

Me'morligi. Ilk örta asrlarda vujudga kela boşlagan V. ma'muriy majmuasiga 15— 16-a.larda yaratilgan köpdan-köp inşootlarni öz içiga oluvçi V. saroy ansambli (mayd. 55 ming m2) kiradi. Öz navbatida ansambl devorlari B. Mikelanjelo, P. Perujino, S. Bottiçelli, D. Girlandayo işlagan rasmlar b-n bezatilgan Sikstin kapellasi, Beato Anjeliko işlagan rasmlar b-n bezatilgan Nikolay V kapellasi, Rafael möyqalami sayqal bergan peşayvonlar va zallar, Uyğoniş davri uslubidagi içki hovlilar (me'mor D. Bramante), barokko uslubidagi darvozaxona (me'mor L. Bernini), şuningdek közni qamaştiradigan kutubxona, badiiy muzeylar va b.dan iborat. V. boğlarida Piy IV kazinosi, V. pinakotekasi (17-a.gaça bölgan italyan rassomlari asarlari töplami) binosi va b. bor. V. majmuasiga Avliyo Pyotr sobori (me'morlar D. Bramante, Mikelanjelo, K. Maderna va b.), Navon maydonidagi qator kolonnalar (me'mor L. Bernnni) qöşilib ketgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВАТИКАН (Vaticano, Stato della Citta del Vaticano) — Италия пойтахти — Римнинг ғарбий қисмидаги Монте-Ватикан тепалигида жойлашган мустақил шаҳар-давлат. Католик черковининг сиёсий, маъмурий ва мафкуравий маркази, унинг бошлиғи — Рим папаси қароргоҳи. Қарийб ҳамма томони тош девор б-н ўралган. Майд. 0,44 км2. Доимий аҳолиси 1 минг кишига яқин (700 киши В. фуқароси). Расмий тиллари — лотин ва итальян тиллари.

Давлат тузуми. В.— чекланмаган теократик монархия. Конституцион ҳужжатлари 1929 й.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — Рим папаси. 1996 й.фев. да папа Иоан Павел II томонидан чиқарилган янги Конституцияга мувофиқ, у, одатда, кардиналлар орасидан яширин овоз бериш орқали овозларнинг учдан икки қисмига эга бўлган тақдирда кардиналлар ҳайъати томонидан умрбод сайланади. Олий қонун чиқарувчи, ижрочи ва суд ҳокимияти папа қўлида. Айни вақтда у Рим католик черковининг ҳам бошлиғи ҳисобланади. Папа ҳузуридаги маслаҳат органи — кардиналлар ҳайъати черковнинг энг муҳим ишларини муҳокама қилиш ва папани сайлаш учун йиғилиб туради. Рим папаси Иоанн Павел II (264-папа) 1978 й. 16 окт. да сайланган. Бу кун В.да миллий байрам сифатида нишонланади.

Тарихи. Илк ўрта аср даврида В. Рим папаларининг турар жойи, 1377 й.дан бошлаб эса доимий қароргоҳи. 8-а.дан черков давлати сифатида мавжуд. 1870 й.да Италия бирлашиши муносабати б-н Италия қироллиги таркибига қўшиб олинган. 1929 й.да папа б-н Италия хукумати ўртасидаги Латеран битими натижасида В. давлати қайта тикланди ва 1929 й. 11 фев.да мустақил давлат сифатида тан олинди. Католик черковининг халкаро маркази сифатида В. дунёнинг кўпгина мамлакатларидаги ижтимоий турмушга таъсир ўтказади. ЎзР б-н дипломатия муносабатлари 1992 й. 17 окт. да ўрнатилган.

Иқтисодиёти. Давлат иқтисодий негизини капитал маблағлардан тушадиган даромадлар, миллий католик черковларнинг бадаллари, диндорларнинг эҳсонлари ташкил қилади. В.— дунёнинг йирик саноат-молия монополияларидан бири (унинг олтин ва валюта бисоти 12 млрд. АҚШ долларидан ортиқ деб тахмин қилинади). Ўзининг молиявий, иқтисодий операциялари ва ишончли вакиллари орқали қудратли халқаро корпорациялар, банклар б-н узвий боғланган. В. бир қанча компания ва банклар акциясига эга. Италия, Буюк Британия, Швейцария, Франция, Испания, шунингдек АҚШ ва Лотин Америкаси мамлакатларидаги саноат тармоқлари корхоналарига қўйилган сармоядан катта фойда олиб туради. Италия, Германия, Испания ва б. мамлакатларда катта ер майдонларига эга. Хорижий сайёҳлик ва почта маркалари чиқариш, сувенирлар сотиш ҳам кўп даромад келтиради. Пул бирлиги — итальян лираси; нумизматлар учун В. лираси ҳам зарб этилади.

Матбуоти. В.нинг расмий нашрлари: «Акта апостолике седис» («Ҳаворий арш ҳужжатлари», ойлик бюллетень, 1909 й.дан), «Аннуарио Понтифичио» («Папа йилномаси», йиллик маълумотнома), «Оссерваторе делла доменика» («Якшанбалик шарҳ», католиклар учун ҳафтанома), «Оссерваторе романо» («Рим шарҳловчиси», кундалик газ., 1861 й.дан). Шунингдек итальян, француз, испан, португал, немис, инглиз тилларида ҳафталик нашрлари мавжуд. «Адженциа Интернационале Фидес» В. агентлиги 1926 й.да ташкил этилган. В. радиосига 1931 й. 12 фев.да асос солинган, 1957 й.да қайта ташкил этилган. «Чентро Телевизиво Ватикане» — В. телевизион маркази 1983 й.да барпо этилган.

Меъморлиги. Илк ўрта асрларда вужудга кела бошлаган В. маъмурий мажмуасига 15— 16-а.ларда яратилган кўпдан-кўп иншоотларни ўз ичига олувчи В. сарой ансамбли (майд. 55 минг м2) киради. Ўз навбатида ансамбль деворлари Б. Микеланжело, П. Перужино, С. Боттичелли, Д. Гирландайо ишлаган расмлар б-н безатилган Сикстин капелласи, Беато Анжелико ишлаган расмлар б-н безатилган Николай V капелласи, Рафаэль мўйқалами сайқал берган пешайвонлар ва заллар, Уйғониш даври услубидаги ички ҳовлилар (меъмор Д. Браманте), барокко услубидаги дарвозахона (меъмор Л. Бернини), шунингдек кўзни қамаштирадиган кутубхона, бадиий музейлар ва б.дан иборат. В. боғларида Пий IV казиноси, В. пинакотекаси (17-а.гача бўлган итальян рассомлари асарлари тўплами) биноси ва б. бор. В. мажмуасига Авлиё Пётр собори (меъморлар Д. Браманте, Микеланжело, К. Мадерна ва б.), Навон майдонидаги қатор колонналар (меъмор Л. Берннни) қўшилиб кетган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.