Vaxş vodiysi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70-b. — ziyouz.com
Vaxş vodiysi - Tojikistondagi Vaxş daryosining örta va quyi oqimidagi tektonik botiqda joylaşgan vodiy. V. v. atrofi toğlar b-n öralgan, meridian böylab 110 km dan ziyod masofaga çözilgan, eni 7—25 km, bal. 400 m dan 1200 m gaça. Mayd. 2500 km2. Vodiyda, asosan, 5 ta terrasa bor, 2-va 3-terrasalar juda keng. Markaziy qismida şim.dan jan.ga Vaxş daryosi oqib ötadi, daryoning örta qismi böyida Qörğontepa ş. joylaşgan. Iqlimi yumşoq, issiq, yanv.ning örtaça t-rasi 1—3°, sovuq bölmaydigan davr 224— 242 kun; yoz juda issiq, quruq, iyulning örtaça t-rasi 30—ZG, maksimal t-ra 45—47°, örtaça yillik yoğin miqdori 150—300 mm. Vodiyning pasttekislik qismlari oç tusli böz tuproq, yuqori terrasalar va toğ oldi qiyaliklari asl (tipik) böz tuproq, daryo qayirlari, xususan, Vaxş daryosining quyi qismi ötloq, ötloqi-botqoq tuproqlardan iborat. Pastliklarda şörlangan böz tuproq va şörxoklar ham uçraydi. V. v.da erta bahorda yam-yaşil efemerlar, yozda şuvoq, şöra kabi ösimliklar ösadi, daryo qayirlari va pastliklar qalin öt, buta va töqay ösimliklari b-n qoplangan. Töqayzorlarda xongul buğusi, nutriya (suv kalamuşi), tönğiz, töqay muşugi, jayra, suvsar kabi hayvonlar; ördak, ğoz, loyxörak, baliqçi quş, qorabuzov, qirğovul kabi parrandalar yaşaydi. Vaxş daryosi etagidagi töqayzorlarda Pa\lavon töqay qöriqxonasi taşkil etilgan. Foydali qazilmalardan neft, gaz va oş tuzi konlari topilgan. V. v.da uzun tolali paxta ekiladi, boğdorçilik rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАХШ ВОДИЙСИ - Тожикистондаги Вахш дарёсининг ўрта ва қуйи оқимидаги тектоник ботиқда жойлашган водий. В. в. атрофи тоғлар б-н ўралган, меридиан бўйлаб 110 км дан зиёд масофага чўзилган, эни 7—25 км, бал. 400 м дан 1200 м гача. Майд. 2500 км2. Водийда, асосан, 5 та терраса бор, 2-ва 3-террасалар жуда кенг. Марказий қисмида шим.дан жан.га Вахш дарёси оқиб ўтади, дарёнинг ўрта қисми бўйида Қўрғонтепа ш. жойлашган. Иқлими юмшоқ, иссиқ, янв.нинг ўртача т-раси 1—3°, совуқ бўлмайдиган давр 224— 242 кун; ёз жуда иссиқ, қуруқ, июлнинг ўртача т-раси 30—ЗГ, максимал т-ра 45—47°, ўртача йиллик ёғин миқдори 150—300 мм. Водийнинг пасттекислик қисмлари оч тусли бўз тупроқ, юқори террасалар ва тоғ олди қияликлари асл (типик) бўз тупроқ, дарё қайирлари, хусусан, Вахш дарёсининг қуйи қисми ўтлоқ, ўтлоқи-ботқоқ тупроқлардан иборат. Пастликларда шўрланган бўз тупроқ ва шўрхоклар ҳам учрайди. В. в.да эрта баҳорда ям-яшил эфемерлар, ёзда шувоқ, шўра каби ўсимликлар ўсади, дарё қайирлари ва пастликлар қалин ўт, бута ва тўқай ўсимликлари б-н қопланган. Тўқайзорларда хонгул буғуси, нутрия (сув каламуши), тўнғиз, тўқай мушуги, жайра, сувсар каби ҳайвонлар; ўрдак, ғоз, лойхўрак, балиқчи қуш, қорабузов, қирғовул каби паррандалар яшайди. Вахш дарёси этагидаги тўқайзорларда Па\лавон тўқай қўриқхонаси ташкил этилган. Фойдали қазилмалардан нефть, газ ва ош тузи конлари топилган. В. в.да узун толали пахта экилади, боғдорчилик ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.