Vayşeşika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13-b. — ziyouz.com
Vayşeşika (sanskritça vişeşa — alohida, öziga xos) — hind falsafasidagi vedalarni e'tirof etuvçi 6 an'anaviy tizimdan biri. Asosçisi Kanada ismli şaxe deb taxmin qilinadi. Uning asari «Vayşeşikasutra» (1-ming yillikning 1-yarmi) deb ataladi. «Padartxadxarma-sangraxa» asari, Jayanarayanning «Vivriti» (17- a.) asari «Vayşeşikasutra»ga yozilgan şarh hisoblanadi. Buddizmta qarama-qarşi ölaroq, narsalar tuşunçalar b-n birgalikda mavjud deb hisobladi. V. qad. hindlarning tabiiy-ilmiy dunyoqaraşlari b-n boğliq. V.ning koinot haqidagi nazariyasiga köra. u suv, tuproq, nur, havodan tarkib topgan. V.ning atomistik nazariyasi qad. moddiyunçilik ta'limotini yanada rivojlantirganligidan guvohlik beradi. V. ta'limotiça, barça mavjud narsalar 6 tuşunçada öz ifodasini topa-di: javhar, sifat, harakat, umumiylik, xususiylik va mansublik. Sutralarning şarxlovçilari bunga 7-tuşunça — inkor yoki mavjud bölmaslikni ham qöşadilar. V. tizimida asosiy tuşunça javhar bölib, narsalar mohiyatini ifodalaydi. Javharlar narsa va aşyolarning öziga xosligi va sifatlarini belgilaydi. Kanada javharlarning 17 xususiyatini, Praşastapada 24 sifatini sanab ötadi. Javharlar harakat va faollikka egadirlar. V. ta'limotida atom doimiy, özgarmas zarra bölib, moddiy jismlarning oxirgi böliniş çegarasidir. U aylanma şaklga ega, zamonlar ötişi b-n ham özgarmaydi. Atomlar öz tabiatlariga köra sokin bölib, ularni harakatga keltiriş taşqi turtkiga boğliq. Körinmas kuç — adrişta atomlarni harakatga keltiradi. Xudo jahoniy ruh — Brahmanni yaratgan. U koinotni yaratmagan bölsa ham, ammo uni idora qiladi. Muhammadjon Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАЙШЕШИКА (санскритча вишеша — алоҳида, ўзига хос) — ҳинд фалсафасидаги ведаларни эътироф этувчи 6 анъанавий тизимдан бири. Асосчиси Канада исмли шахе деб тахмин қилинади. Унинг асари «Вайшешикасутра» (1-минг йилликнинг 1-ярми) деб аталади. «Падартхадхарма-санграха» асари, Жаянараяннинг «Виврити» (17- а.) асари «Вайшешикасутра»га ёзилган шарҳ ҳисобланади. Буддизмта қарама-қарши ўлароқ, нарсалар тушунчалар б-н биргаликда мавжуд деб ҳисоблади. В. қад. ҳиндларнинг табиий-илмий дунёқарашлари б-н боғлиқ. В.нинг коинот ҳақидаги назариясига кўра. у сув, тупроқ, нур, ҳаводан таркиб топган. В.нинг атомистик назарияси қад. моддиюнчилик таълимотини янада ривожлантирганлигидан гувоҳлик беради. В. таълимотича, барча мавжуд нарсалар 6 тушунчада ўз ифодасини топа-ди: жавҳар, сифат, ҳаракат, умумийлик, хусусийлик ва мансублик. Сутраларнинг шархловчилари бунга 7-тушунча — инкор ёки мавжуд бўлмасликни ҳам қўшадилар. В. тизимида асосий тушунча жавҳар бўлиб, нарсалар моҳиятини ифодалайди. Жавҳарлар нарса ва ашёларнинг ўзига хослиги ва сифатларини белгилайди. Канада жавҳарларнинг 17 хусусиятини, Прашастапада 24 сифатини санаб ўтади. Жавҳарлар ҳаракат ва фаолликка эгадирлар. В. таълимотида атом доимий, ўзгармас зарра бўлиб, моддий жисмларнинг охирги бўлиниш чегарасидир. У айланма шаклга эга, замонлар ўтиши б-н ҳам ўзгармайди. Атомлар ўз табиатларига кўра сокин бўлиб, уларни ҳаракатга келтириш ташқи турткига боғлиқ. Кўринмас куч — адришта атомларни ҳаракатга келтиради. Худо жаҳоний руҳ — Браҳманни яратган. У коинотни яратмаган бўлса ҳам, аммо уни идора қилади. Муҳаммаджон Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.