Vazir
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com
Vazir (arab. — yuk kötaruvçi) — örta asrlarda Yaqin va Örta Şarq davlatlarida, şu jumladan Örta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengaşi (devon) boşliği. V. lar vaziri a'zam rahbarligida davlatni idora etiş vazifalari b-n şuğullangan. V. lar podşoh, xon viloyat hokimligiga tayinlagan şahzoda va xonzodalarning yordamçilari hisoblangan. Arab xalifaligida V. lavozimini 1-bulib xalifa al-Mansur (754—775) joriy etgan. Somoniylar davrida 10 devon bölib, ularni xojayi buzurg, sohib barid, muşrif, vakil, muxtasib va b. vazirlar boşqargan. Amir Temur va uning vorislari zamonida saltanatning markaziy ma'muriyatini boş vazir — devonbegi boşliq 7 V. dan iborat arkoni davlat boşkargan. Ular: 1) mamlakat va ra'iyat işlari, 2) harbiy işlar, 3) ti-jorat, 4) moliya işlari böyiça V. lar sanalib, yana 3 nafar maxsus V. çegara viloyatlari va tobe mamlakatlardagi işlarni nazorat qilib turgan. Maz-kur 7 V. devonbegiga böysungan va ular b-n bamaslahat davlatning muhim moliyaviy işlarini olib borişgan. Xiva xonligida V. yuqori mansabdor şaxs sanalib, vazifasi soliq töplaş, qöşni xonliklar b-n aloqa qiliş, amaldorlarni tayinlaş va h. k. dan iborat bölgan.
Xöjalik yoki boşqaruvning alohida bir sohasiga rahbarlik qilib kelgan amaldorlarni sobiq şörolar davrida komissar, ministr, ana şu boşqaruv orgamini esa komissarlik, mini-strlik sözlari b-n ataş rasm bölgan edi. Bu atamalar Özbekistonda ham mustaqillik yillarigaça qöllanib kelinib, keyin vazir, vazirlik istilohlari b-n almaştirildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАЗИР (араб. — юк кўтарувчи) — ўрта асрларда Яқин ва Ўрта Шарқ давлатларида, шу жумладан Ўрта Осиё хонликларида ҳукумат идораси ёки кенгаши (девон) бошлиғи. В. лар вазири аъзам раҳбарлигида давлатни идора этиш вазифалари б-н шуғулланган. В. лар подшоҳ, хон вилоят ҳокимлигига тайинлаган шаҳзода ва хонзодаларнинг ёрдамчилари ҳисобланган. Араб халифалигида В. лавозимини 1-булиб халифа ал-Мансур (754—775) жорий этган. Сомонийлар даврида 10 девон бўлиб, уларни хожайи бузург, соҳиб барид, мушриф, вакил, мухтасиб ва б. вазирлар бошқарган. Амир Темур ва унинг ворислари замонида салтанатнинг марказий маъмуриятини бош вазир — девонбеги бошлиқ 7 В. дан иборат аркони давлат бошкарган. Улар: 1) мамлакат ва раъият ишлари, 2) ҳарбий ишлар, 3) ти-жорат, 4) молия ишлари бўйича В. лар саналиб, яна 3 нафар махсус В. чегара вилоятлари ва тобе мамлакатлардаги ишларни назорат қилиб турган. Маз-кур 7 В. девонбегига бўйсунган ва улар б-н бамаслаҳат давлатнинг муҳим молиявий ишларини олиб боришган. Хива хонлигида В. юқори мансабдор шахс саналиб, вазифаси солиқ тўплаш, қўшни хонликлар б-н алоқа қилиш, амалдорларни тайинлаш ва ҳ. к. дан иборат бўлган.
Хўжалик ёки бошқарувнинг алоҳида бир соҳасига раҳбарлик қилиб келган амалдорларни собиқ шўролар даврида комиссар, министр, ана шу бошқарув оргамини эса комиссарлик, мини-стрлик сўзлари б-н аташ расм бўлган эди. Бу атамалар Ўзбекистонда ҳам мустақиллик йилларигача қўлланиб келиниб, кейин вазир, вазирлик истилоҳлари б-н алмаштирилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.