Vazn
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10-b. — ziyouz.com
Vazn (arab. — ölçov, tarozi, oğirlik)— şe'rda tovuş tuzilişini uyuştiriş usuli. Sillabik şe'r tuzilişiça böğin va turoq soni, tonik şe'r tuzilişi stopalar ölçovi va soni b-n aniklanadi. Şe'riy ritm, ohangdorlik hamda musiqiylikning hosil bölişi V. va uning xususiyatlariga boğliq. V. şe'r bandi b-n aloqador bölgan ritm unsuri hisoblanadi. Özbek şe'riyatida köp qöllaniladigan barmoq tizimida misralardagi böğinlarning bir miqdorda va mutanosib holda, turoqlarning bir tekis, ham muayyan tartibda takrorlanib kelişiga asoslanadi. Bunda V. lar tuzilişi va musiqiylikni taşkil etişdagi xususiyatlariga köra, sodda, qöşma va erkin V. larga bölinadi. Sodda V. da şe'r miyeralarining umumiy böğin soni teng böladi. Qöşma V. da şe'rlar bandidagi miyeralarning biri ikkinçisidan biror böğin ortiq yo kam, biror turok, oz yoki köp böladi. Qöşma V. da yozilgan şe'rlarda 1-va 2- misralardagi turok, tartibi 3- va 4- misralarda takrorlanadi, şu tarzda ritm vujudga keladi. Erkin V. vazndan vaznga ötib turadi. Barmoq tizimida uç böğinlidan, ya'ni uçlikdan ön yettilikkaça V. lar turkumi uçraydi. Aruz V. ida musiqiylik, ritm misralardagi çöziq va qisqa böğinlarning, ruknlarning bir tekisda takrorlanişi orqali hosil böladi. Ummat Töyçiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАЗН (араб. — ўлчов, тарози, оғирлик)— шеърда товуш тузилишини уюштириш усули. Силлабик шеър тузилишича бўғин ва туроқ сони, тоник шеър тузилиши стопалар ўлчови ва сони б-н аникланади. Шеърий ритм, оҳангдорлик ҳамда мусиқийликнинг ҳосил бўлиши В. ва унинг хусусиятларига боғлиқ. В. шеър банди б-н алоқадор бўлган ритм унсури ҳисобланади. Ўзбек шеъриятида кўп қўлланиладиган бармоқ тизимида мисралардаги бўғинларнинг бир миқдорда ва мутаносиб ҳолда, туроқларнинг бир текис, ҳам муайян тартибда такрорланиб келишига асосланади. Бунда В. лар тузилиши ва мусиқийликни ташкил этишдаги хусусиятларига кўра, содда, қўшма ва эркин В. ларга бўлинади. Содда В. да шеър миераларининг умумий бўғин сони тенг бўлади. Қўшма В. да шеърлар бандидаги миераларнинг бири иккинчисидан бирор бўғин ортиқ ё кам, бирор турок, оз ёки кўп бўлади. Қўшма В. да ёзилган шеърларда 1-ва 2- мисралардаги турок, тартиби 3- ва 4- мисраларда такрорланади, шу тарзда ритм вужудга келади. Эркин В. вазндан вазнга ўтиб туради. Бармоқ тизимида уч бўғинлидан, яъни учликдан ўн еттиликкача В. лар туркуми учрайди. Аруз В. ида мусиқийлик, ритм мисралардаги чўзиқ ва қисқа бўғинларнинг, рукнларнинг бир текисда такрорланиши орқали ҳосил бўлади. Уммат Тўйчиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.