Vedalar

Vedalar (sanskritça veda — bilim)— Hindiston yozma adabiyotining qad. yodgorligi. Mil. av. 2-ming yillikning oxiri — 1-ming yillikning boşida yaratilib, V. töplamlari deb nomlanadi. Bu madaniy yodgorlikdan bizgaça 4 ta kism (samhita): «Rigveda» (qasida, madhiya, duolar töplami), «Samaveda» (qöşiqlar töplami), Ayurveda yoki Yajurveda (qurbonlik qiliş yöllari), Atharvaveda (sehrli duolar töplami) yetib kelgan. Veda adabiyoti bir neça ming yillar davomida şakllanib, qad. hindlar tarixidagi turli jamiyatlarning diniy-falsafiy, estetik taraqqiyot darajalarini ifodalaydi. V. içida eng qad.si «Rigveda» hisoblanadi. U 10 kitob (mandala) dan iborat. Bunda tabiatdagi narsa va hodisalar (osmon özgarişi, quyoş, yulduzlar, momaqaldiroq, şamol, yomğir, toğlar, daryolar) ilohiy kuçlar sifatida gavdalantirilib, ular şarafiga qöşiqlar, madhiyalar töqilgan, ularga qurbonliklar keltirilgan. Insoniyat hayoti, uning baxt-saodati ana şu kuçlarga boğliq holda tasavvur qilingan, «Rigveda»ga köra, Indra — momaqaldiroq ilohi, Mitra — Quyoş tangrisi, Varuna — Osmon ma'budi, Agni — Olov ma'budi, Yama — ajal, ölim keltiruvçi, Sama — Oy ma'budasi, Rita — Koinot tartibini anglatadi. «Rigveda» qöşiqlarini töplovçilar rişi (ilohiy qöşiqlarni töquvçi donişmand)lar deb atalgan. Beruniy «Hindiston» asarida yozişiça, inson böla turib, ilmlari sababli fariştalardan afzal va ortiq bölgan hikmatşunoslar rişilar, deb atalganlar. Şuning uçun fariştalar rişilardan foydalandilar, çunki rişilar bilim egasidirlar. Rişilardan yuksakda faqat Barohim turadi. «Rigveda» kitobida qad. dunyo falsafiy tafakkurining öziga xos badiiy ifodasi körinadi. Unda qad. hindlar olam sirlari haqida fikr yuritadi. Mac, heç narsaga tayanmagan va yopiştirilmagan Quyoş nega qulab tuşmaydi? Keçasi Quyoş qayoqqa ketadi, u qayerda? Şamol qayerda tuğilib, qayerga boradi? Olamning asosini nima (yoki nimalar) taşkil etadi? V.da bu va b. köplab bunday muammolar kötarilgan. Şarq faylasuflari tört unsur — suv, olov, havo, tuproqni barça mavjudotlarning asosi deb bilganlar. Bu jihatdan Veda falsafasi Arastu zamonidagi, keyinroq Forobiy zamonidagi falsafiy tafakkurga ta'sir etgan. V. adabiyoti V.dan taşqari brahmanlar, aranyakalar va upanişadlardan iborat. Qad. Hindistonda varna (kasta)çilik jamiyati vujudga kelganida brahmanlar adabiyoti rivojlangan. Brahmanlarda samhitalardagi kohinlarning diniy marosimlari şarhlab beriladi.

«Aranyakalar» (aynan «Örmon kitobi») jamiyatdagi jabr-zulmdan, ğarazli, tuban, mol-dunyoga öç odamlardan örmonlarga qoçib, yolğizlikda yaşaganlarga bağişlangan.

Upanişad (maxfiy ta'limot)lar asosan falsafiy-diniy risolalardir. Upanişadlarda falsafiy masalalar ança keng yoritilgan bölib, hindlar tangrisi Brahma (Beruniyda — Barohim) borliqning ibtidosi va intihosi, barça mavjudotlarning asosi, deb uluğlanadi. Upanişadlarga köra, moddiy olam, şu jumladan, inson ham Atma-Brahmadan paydo bölgan va öşanga qaytadi. Bu fikr islomdagi — sufiylar (Ibn Arabiy, Mansur Halloj va b.)ning butun borliq Allohning tajalliysi, jamoli, yaxşi, pok insonlar haq visoliga yetişib, u b-n qöşilib ketadi, degan fikrlariga uyğundir. Upanişadlarda aytilişiça, inson bunga erişiş uçun muayyan axloqiy mezonlarga, karma va dxarma ta'limotiga rioya qilişi kerak. Upanişadlarga köra, har bir inson özidagi ilohiy dxarmalarga muvofiq yaşaydi. Agar inson bu dunyodagi hayotida pokiza, ezgu niyatlar b-n yaşasa, qaytadan dunyoga kelişda yana inson bölib keladi. Aksinça bölsa, odam tuban, hayvoniy işlar qilsa, keyingi kelişida joni hayvonga köçadi. Beruniy «Hindiston» asarida yozişiça: şu tabaqalar (brahmanlar, kşatriy-harbiylar, vayşya — dehqonlar, çorvadorlar, şudra — quyi tabaqa vakillari)dan kimning xalos bölişga tayyor va loyiq ekani haqida hindlarning fikri turliçadir. Ba'zi vedaşunoslar brahmanlar va kşatriydan boşqalar qutuliş (najot)ga qobil emas, çunki V.ni örganişga faqat ular haqli xolos, deydilar.

Ansoriddin Ibrohimov.