Vegetativ köpayiş

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 87-b. — ziyouz.com

Vegetativ köpayiş - vegetativ organlar yoki ularning bir qismidan yangi organizm paydo bölişi; köp hujayralilar uçun xos. V. k.da ham bir hujayralilarning jinsiy köpayişi singari klonlar — genetik jihatdan bir xiddagi individlar guruhi vujudga keladi.

1.Ösimliklarda V. k.tallom ixtisoslaşmagan qismining ajralişi (köpçilik suv ötlari va yuksak zamburuğlar) yoki tallomdan ixtisoslaşgan qismlar ajralişi (xarasimon suv ötlarida tuganaklar, sfatsellyariya suv ötida baçki kurtaklar, lişayniklarda sorediyalar va izidiyalar, zamburuğlarda sporalar) orqali köpayişdir. Yuksak ösimliklarda V. k. regeneratsiya qobiliyatidan, moxsimonlarda esa ona organizmning bir neça bölakka bölinişidan iborat. Plaunlar, oçiq uruğli yoki gulli ösimliklarda V. k. yer ustki örmalovçi yoki yotib ösuvçi poya qismining bir bölagi hisobiga amalga oşadi. Ixtisoslaşgan V. k. rivojlanayottan yoş organizmlar va ularning boşlanğiçi (tuşib ketadigan kurtaklar, barg yoki ildizdagi qöşimça kurtaklar), novdadan hosil böladigan ixtisoslaşgan qismlar (tuganak, piyozboşi, baçki ildizlar) orqali sodir böladi. V. k. har yili yoki ikki yilda bir marta, köp yillik ösimliklarda esa bir neça yilda bir marta röy beradi. V. k. vegetativ organ hujayralarining köpayib ketişi va paydo böladigan yangi individlarning yangi maydonni egallaşidan iborat. V. k. xiliga qarab hosil böladigan har xil tipdagi klonlardan ösimliklar seleksiyasida foydalaniladi.

2. Hayvonlarda V.k.böliniş (tana bir qismining ajralib çiqib yangi organizm hosil qilişi) yoki kurtaklaniş orqali sodir böladi. Köp hujayralilar orasida V. k. govaktanlilar, böşliqiçlilar, yassi çuvalçanglar, mşankalar va ayrim halqali çuvalçanglarda; xordalilar orasida qobiqlilarda uçraydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВЕГЕТАТИВ КЎПАЙИШ - вегетатив органлар ёки уларнинг бир қисмидан янги организм пайдо бўлиши; кўп ҳужайралилар учун хос. В. к.да ҳам бир ҳужайралиларнинг жинсий кўпайиши сингари клонлар — генетик жиҳатдан бир хиддаги индивидлар гуруҳи вужудга келади.

1.Ўсимликларда В. к.таллом ихтисослашмаган қисмининг ажралиши (кўпчилик сув ўтлари ва юксак замбуруғлар) ёки талломдан ихтисослашган қисмлар ажралиши (харасимон сув ўтларида туганаклар, сфацеллярия сув ўтида бачки куртаклар, лишайникларда соредиялар ва изидиялар, замбуруғларда споралар) орқали кўпайишдир. Юксак ўсимликларда В. к. регенерация қобилиятидан, мохсимонларда эса она организмнинг бир неча бўлакка бўлинишидан иборат. Плаунлар, очиқ уруғли ёки гулли ўсимликларда В. к. ер устки ўрмаловчи ёки ётиб ўсувчи поя қисмининг бир бўлаги ҳисобига амалга ошади. Ихтисослашган В. к. ривожланаёттан ёш организмлар ва уларнинг бошланғичи (тушиб кетадиган куртаклар, барг ёки илдиздаги қўшимча куртаклар), новдадан ҳосил бўладиган ихтисослашган қисмлар (туганак, пиёзбоши, бачки илдизлар) орқали содир бўлади. В. к. ҳар йили ёки икки йилда бир марта, кўп йиллик ўсимликларда эса бир неча йилда бир марта рўй беради. В. к. вегетатив орган ҳужайраларининг кўпайиб кетиши ва пайдо бўладиган янги индивидларнинг янги майдонни эгаллашидан иборат. В. к. хилига қараб ҳосил бўладиган ҳар хил типдаги клонлардан ўсимликлар селекциясида фойдаланилади.

2. Ҳайвонларда В.к.бўлиниш (тана бир қисмининг ажралиб чиқиб янги организм ҳосил қилиши) ёки куртакланиш орқали содир бўлади. Кўп ҳужайралилар орасида В. к. говактанлилар, бўшлиқичлилар, ясси чувалчанглар, мшанкалар ва айрим ҳалқали чувалчангларда; хордалилар орасида қобиқлиларда учрайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.