Vegetatsiya davri

Vegetatsiya davri — 1) meteorologik şaroitlarga köra yilning ösimlik ösişi va rivojlanişi mumkin bölgan davri. V.d.da ösimlik organik moddalar hosil qiladi, uruğ, don, tuganaklar, mevalar va b. xöjalik ahamiyatiga molik mahsulotlar şakllanadi va yetiladi. Mö'tadil iqlimli mintaqalarda V.d.bahordagi oxirgi qorasovuq boşlab kuzda tuşadigan birinçi qorasovuq örtasidagi vaqtga töğri keladi. Tropik va subtropik iqlim mintaqalarida esa bu davr yilning deyarli hamma faslini öz içiga oladi; 2) q.x. ekinlarining töliq rivojlaniş sikli uçun, ya'ni ösimlik uruğining unib çiqişidan boşlab hosil yiğilgungaça bölgan zaruriy davr (biol.da bir va ikki yillik ösimliklarda uruğning unişidan ösimlik umrining tugaşigaça yoki köp yillik ösimliklarda erta bahorda uyğonişdan qişda «uyqu»ga kirişgaça bölgan davr). Sovuqqa çidamliligi turliça bölgan ösimliklarda V. d. bir joyning özida har xil: issiqsevar ösimliklarda qisqa, sovuqqa çidamli ösimliklarda uzun bölişi mumkin. V. d. ketma-ket ötuvçi bir qator fazalarga bölinadi: ğözada — şonalaş, gullaş, kösak tugiş va oçiliş; ğalla ösimliklarida — tuplaniş, boşoq tortiş, gullaş, sut (mum) pişiş va töliq pişiş fazalari. Har bir ekin turi va navi V. d.ning uzun-qisqaligi, ayrim rivojlaniş fazalarining muddatiga boğliq. V. d. rivojlaniş davri davomida ösimlikning olgan umumiy issiqlik miqdori b-n belgilanadi. Ösimliklarda V. d.ning uzun-qisqaligini hisobga olib, sovuq erta tuşadigan şimoliy r-nlarda ertapişar navlar, sovuq keç tuşadigan jan. r-nlarda keçpişar navlar ekiladi. V. d. taşqi şaroitga va navning irsiy xususiyatlariga ham boğliq. Bir şaroitda ertapişar deb hisoblangan nav ikkinçi bir şaroitda keçpişar bölişi mumkin. Mac, suğoriladigan dehqonçilik şaroitlarida ğözaning V. d. bahorda, havo t-rasining ösimlik rivojlanişi uçun qulay doimiy biologik minimum darajadan (10°) barqaror kötarilişidan to kuzgi, ösimlik barglarini nobud qiladigan qorasovuq tuşgunga qadar ötadigan vaqtga töğri keladi. Har yili paxtaning pişib yetilişi 4000—4900° faol t-ra yiğindisi b-n ifodalangan termik resurslar evaziga amalga oşadi. V. d.dagi örtaça oylik t-ra bahor va kuzda 15° dan, yozda esa 30° dan yuqori bölişi lozim. Har qanday ekinning muayyan rivojlaniş fazasi ötişi uçun ma'lum miqdorda samarali t-ra yiğindisi talab etiladi, şunga köra turli ğöza navlari uçun V.d. ham har xil; ğözaning ertapişar navlari uçun V. d. 90—100 kun, keçpişar navlarida 140 kun va undan ham köproq (çigit unib çiqqandan boşlab to dastlabki kösaklari yetilgunga qadar bölgan davr). Özbekistonda iqlim, tuproq şaroitlari va navlariga köra ekinlarning V.d. kunlari (sutka hisobida) örtaça quyidagiça: arpa 60—110, kuzgi buğdoy 240— 300, suli 100—120, makkajöxori 80— 90 dan 130 gaça, qovun 60—80 dan 110—125 gaça, yer yonğoq 120—160, kunjut 90—120.

Renat Nazarov.