Velosiped

Velosiped (lot. velox — tez va pes — oyoq) — oyoq b-n harakatga keltiradigan 2 yoki 3 ğildirakli eng oddiy maşina. Insonning harakatlaniş vositalaridan biri. Qölda (invalidlar V.) va motor (dvigatel) yordamida harakatlantiriladigan V.lar ham bor. V. ğildirak /, rama 2, egar 3, rul 4, pedal 5, zanjir 6 va ikki çarx (yul-duzça) 7dan iborat. Pedal bosilganda unga biriktirilgan çarx zanjirni, zanjir esa orqa ğildirak öqiga mahkamlangan çarxni aylantiradi. V. qöl yoki oyoq tormozi b-n töxtatiladi. Ğildiraklarning ölçamiga qarab, erkaklar, ayollar va bolalar V.lari vazifasiga qarab, oddiy V., universal V., sport V., maxsus (sirkda, yuk taşişda işlatiladigan, tirkama aravaçali V., V.- rikşa), V.-drezina (relyeda yuriş uçun) böladi. Dastlabki V.—4 ğildirakli samokatni G. Gantşel (Germaniya, 1649), R. La Roşelli (Fransiya, 1693), L. Şamşurenkov (Rossiya, 1752), Ovenden (Angliya, 1761) yasaşgan. Metalldan yasalgan birinçi ikki ğildirakli V.ni Rossiyada oddiy dehqon Ye. M. Artamonov (1801) qurdi. Uning pedal örnatilgan oldingi ğildiragi orqadagisidan ança katta bölgan. 19-a. 50-y.larida nemis mexanigi F. M. Fişer V.ni mukammallaştirib, deyarli hoz. holatiga keltirgan. Hoz. ikki ğildirakli oddiy V.larning tezligi 10—30 km/soat, oğirligi 8—16,5 kg. Motorli V.lar soatiga 30—50 km tezlik b-n harakatlanadi. Sport V., ança yengil böladi, tezligi soatiga 70 km gaça boradi. Hozir ham V.ni «qayta kaşf qiluvçilar» uçrab turadi (mas., bir neça odam qator ötirib haydaydigan V., bir ğildirakli V. va h.k.).