Vena
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 100-b. — ziyouz.com
Vena — Avstriya poytaxti. Dunay daryosi böyida. Alp toğlarining şim.-şarqiy tarmoği — Vena Örmoni (Vinervald) toği etagida joylaşgan. Aholisi 1,6 mln. dan ziyod kişi (1990- y.lar oxirlari). V.da yanv. ning örtaça t-rasi — 1,5°, ba'zan — 12° dan —18° gaça sovuqlar ham bölib turadi. Iyulning örtaça t-rasi 20°.
1 -a.da V. örnida Rim legionlarining lageri (Vindobon) bölgan. Manbalarda V. nomi dastlab 881, söngra 1030 y.dan tilga olinadi. 12-a. örtalaridan Avstriya gersoglarining qarorgohi. 16-a. dan köp millatli Avstriya-Gabsburglar davlatining poytaxti. V. 18—19-a.lardan Yevropa madaniyati (ayniqsa musiqa madaniyati)ning yirik markazlaridan biri. 1805—06 va 1809 y.larda V.ga Napoleon 1 qöşinlari bostirib kirgan. 1814—15 y.larda Vena kongressi çaqirilgan. 1848—49 y.larda V. revolyutsion kuraş markazi. 1867—1918 y.larda V. Avstriya-Vengriya poytaxti. 1938 y. martda nemis qöşinlari Avstriya-ni, şu jumladan V.ni ham egalladi. 1945 y. 13 apr.da faşistlardan ozod qilindi, öşa yili iyulda V.da Avstriyaning okkupatsiya zonalari va V.ni idora qiliş haqidagi bitimlar imzolandi. 1955 y. mayda V.da mustaqil va demokratik Avstriyani tiklaş haqidagi davlat şartnomasi imzolandi, okt. da Avstriya parlamenti Avstriyaning doimiy betarafligi haqida qonun qabul qildi. V. Avstriyadagi eng yirik, Yevropadagi muhim transport yöllari tuguni. Şvexat xalqaro aeroporti bor. V. mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi, yirik daryo porti. Mamlakatdagi sanoat i. ç.ning qariyb yarmi V.ga töğri keladi. Maşinasozlik, (elektrotexnika, transport maşinalari), kimyo, tikuvçilik, poyabzal, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Eksport uçun kiyim-boş, poyabzal, musiqa asboblari va b. işlab çiqariladi.
V.ning markaziy qismida Stefan sobori (12—15-a.lar), Barokko usulida qurilgan Karl Borromey çerkovi (1716- 37), Şyonbrunn (taxm. 1695-1700), Şvarsenberg (1697-1715), Şyonborn (1706-11), Belveder (1714— 24) kabi saroy va binolar saqlangan. 19-a.da va 20-a.ning boşlarida qurilgan binolar (muzey, 1870—91; teatr, 1870—88; Setsession körgazmalar binosi, 1899) modern uslubiga xosdir. V.da FA, Vena universiteti, bir qança oliy maktablar, Musiqa san'at akademiyasi, Burg teatri, opera teatri, L. Betxoven, Y. Gaydn, V. A. Motsart, F. Şubert, I. Ştraus uy-muzeylari va b. bor. 15 dan ortiq muzey, körgazma zallar va saroylarda badiiy san'atning nodir kolleksiyalari saqlanadi. Eng yirik kutubxonalari: Milliy kutubxona, un-t kutubxonasi. Metropoliten bor. V. — YUNI-DO, MAGATE va b. xalqaro taşkilotlarning qarorgohi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕНА — Австрия пойтахти. Дунай дарёси бўйида. Альп тоғларининг шим.-шарқий тармоғи — Вена Ўрмони (Винервальд) тоғи этагида жойлашган. Аҳолиси 1,6 млн. дан зиёд киши (1990- й.лар охирлари). В.да янв. нинг ўртача т-раси — 1,5°, баъзан — 12° дан —18° гача совуқлар ҳам бўлиб туради. Июлнинг ўртача т-раси 20°.
1 -а.да В. ўрнида Рим легионларининг лагери (Виндобон) бўлган. Манбаларда В. номи дастлаб 881, сўнгра 1030 й.дан тилга олинади. 12-а. ўрталаридан Австрия герцогларининг қароргоҳи. 16-а. дан кўп миллатли Австрия-Габсбурглар давлатининг пойтахти. В. 18—19-а.лардан Европа маданияти (айниқса мусиқа маданияти)нинг йирик марказларидан бири. 1805—06 ва 1809 й.ларда В.га Наполеон 1 қўшинлари бостириб кирган. 1814—15 й.ларда Вена конгресси чақирилган. 1848—49 й.ларда В. революцион кураш маркази. 1867—1918 й.ларда В. Австрия-Венгрия пойтахти. 1938 й. мартда немис қўшинлари Австрия-ни, шу жумладан В.ни ҳам эгаллади. 1945 й. 13 апр.да фашистлардан озод қилинди, ўша йили июлда В.да Австриянинг оккупация зоналари ва В.ни идора қилиш ҳақидаги битимлар имзоланди. 1955 й. майда В.да мустақил ва демократик Австрияни тиклаш ҳақидаги давлат шартномаси имзоланди, окт. да Австрия парламенти Австриянинг доимий бетарафлиги ҳақида қонун қабул қилди. В. Австриядаги энг йирик, Европадаги муҳим транспорт йўллари тугуни. Швехат халқаро аэропорти бор. В. мамлакатнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий маркази, йирик дарё порти. Мамлакатдаги саноат и. ч.нинг қарийб ярми В.га тўғри келади. Машинасозлик, (электротехника, транспорт машиналари), кимё, тикувчилик, пойабзал, полиграфия, озиқ-овқат саноати ривожланган. Экспорт учун кийим-бош, пойабзал, мусиқа асбоблари ва б. ишлаб чиқарилади.
В.нинг марказий қисмида Стефан собори (12—15-а.лар), Барокко усулида қурилган Карл Борромей черкови (1716- 37), Шёнбрунн (тахм. 1695-1700), Шварценберг (1697-1715), Шёнборн (1706-11), Бельведер (1714— 24) каби сарой ва бинолар сақланган. 19-а.да ва 20-а.нинг бошларида қурилган бинолар (музей, 1870—91; театр, 1870—88; Сецессион кўргазмалар биноси, 1899) модерн услубига хосдир. В.да ФА, Вена университеты, бир қанча олий мактаблар, Мусиқа санъат академияси, Бург театри, опера театри, Л. Бетховен, Й. Гайдн, В. А. Моцарт, Ф. Шуберт, И. Штраус уй-музейлари ва б. бор. 15 дан ортиқ музей, кўргазма заллар ва саройларда бадиий санъатнинг нодир коллекциялари сақланади. Энг йирик кутубхоналари: Миллий кутубхона, ун-т кутубхонаси. Метрополитен бор. В. — ЮНИ-ДО, МАГАТЭ ва б. халқаро ташкилотларнинг қароргоҳи.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.