Venera
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 113–114-b. — ziyouz.com
Venera VENERA, Zuhra — Quyoş sistemasining Kuyoşdan uzoqligi jihatdan ikkinçi sayyorasi. Quyoşdan örtaça uzoqligi 0,723 astronomik birlik (108,3 mln. km), massasi Kuyoş massasining 0,9528 uluşini taşkil etadi, örtaça ziçligi 5,27 g/sm3 (Yerniki 5,5 g/sm3) orbita ekssentrisiteta — 0,0068 (ya'ni Quyoş atrofida aylaniş yöli deyarli doyra), orbita tekisligi ekliptika b-n 3°23'7» burçak taşkil etadi. V. orbitasida 35 km/sek tezlik b-n harakatlanib, Quyoş atrofini 224 sutka 14 soat 49 min. (0,62 yil) da töla bir marta aylanib çiqadi. V. aylaniş öqining fazodagi vaziyati va öz öqi atrofida aylaniş davri haqida aniq ma'lumot yöq. 1961 y.dan boşlab sobiq Ittifoq va AQŞda ötkazilgan ba'zi radiolokatsion kuzatişlarga qaraganda, V. öz öqi atrofida soat miliga teskari tomonga aylanadi. Aylaniş davri 117 kun. V. ning Yerga har doim bir tomoni körinadi. V. ning bulutli qobiği b-n birga hisoblangan diametri 12228 km. V. uçun ikkinçi kosmik tezlik 10,2 km/ sek (Yer uçun 11,2 km/sek). V. ning Yerdan eng yaqin masofasi 38 mln. km, eng uzok, masofasi 261 mln. km. Sayyorani ertalab şarkda yoki keçqurun ğarbda Quyoşdan k'J.ih b-n 48° uzoqlikda köriş mumkin. Italyan astronomi Galiley 1610 y. da birinçi bölib V. ning Oyga öxşaş turli fazalarda körinişini kuzatgan. Ketma-ket kelgan ikkita bir xil fazalari orasida ötadigan vaqt (sinodik
davri) 584 kun. V. ning körinma diametri 10»— 64». Quyoş sistemasida Kuyoş va Oydan keyin eng yoruğ jismdir. Ravşanligi — 3,3; — 4,3 yulduz kattaligida. V. atrofini kuyuq bulutli atmosfera örab turadi. V. atmosferasini birinçi marta M. V. Lomonosov sayyoraning Quyoş diskidan ötiş hodisasini kuzatib oçgan (1761). Bunday hodisa iyun yoki dek. oylarida, har 8: 105,5; 8, 121,5 yilda takrorlanib turadi. Oxirgi marta 1874 y. 9 dek. va 1882 y. 6 iyunda V. quyoş diskidan ötgan. Yaqin kelajakda bu hodisa 2004 i. 8 iyunda va 2012 y. 6 iyunda röy beradi. V. atmosfe-rasi, asosan, karbonat angidrid va is gazi (-90—95%), azot (-5%), kislorod (1%) dan iborat. Atmosferada sezilarli darajada suv buği topilmagan. Yerdagiga qaraganda 100000 baravar kam vodorod bor. V. atmosferasining bunday tarkibi va quyuqligi sababli, uning sirtini Yerdan körib bölmaydi. Atmosferasining asosiy massasi 60 km qalinlikdagi qatlamda joylaşgan. Nazariy hisoblarga köra, uning yuqori qismidagi bosim 300—600 mb. Kuyoşga qaragan tomonida t-ra 400±70°, teskari tomonida 200+120°. V. ga uçirilgan «Venera-4» (1967), «Venera-5» (1969), «Venera-6» (1969), «Venera-7»> (1970), «Venera-9» va «Venera-10» (1975) sayyoralararo avtomatik st-yalar (SAS) yordamida olingan ma'lumotlarga karaganda, sayyora sirtidan 25 km balandlikda bosim 1 atm ga teng, t-ra 40°. Sirtida bosim 15—20 atm, t-ra -280°. Quyoş nuri Yerga qaraganda V. ga 2 baravar ortiq tuşgani b-n uning 70% i yana fazoga qaytariladi (V. albedosi 0,7, Yerniki esa 0,36). Şuning uçun V. va Yer Kuyoşdan deyarli bir xil miqdorda issiqlik oladi. V. ning infraqizil nurlarini uning quyuq atmosferasi tutib qoladi, şu sababli, uning t-rasi yuqori böladi. Parnik effekti deb ataluvçi bu hodisa tufayli Yerning örtaça t-rasi 40° yuqori bölsa, V. da uning ta'siri katta böladi. V. dagi magnit maydonining dipol momneti Yernikiga qaraganda 10000 baravar kiçik bölganidan uning magnit maydoni deyarli yöq desa böladi. Tuproği ğoyat issiq, asosan, qum-toşli saxro bölişi kerak. V.da hayot bormi degan masala hal qilingan emas. V. «Venera- 11»va«Venera-12»SAS(1978), AKŞ «Mariner» (1967), «Pioner-Venera» va «Pioner-Venera-2» st-yalari (1978) yordamida ham tadqiq qilingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕНЕРА, Зуҳра — Қуёш системасининг Куёшдан узоқлиги жиҳатдан иккинчи сайёраси. Қуёшдан ўртача узоқлиги 0,723 астрономик бирлик (108,3 млн. км), массаси Куёш массасининг 0,9528 улушини ташкил этади, ўртача зичлиги 5,27 г/см3 (Ерники 5,5 г/см3) орбита эксцентриситета — 0,0068 (яъни Қуёш атрофида айланиш йўли деярли дойра), орбита текислиги эклиптика б-н 3°23’7» бурчак ташкил этади. В. орбитасида 35 км/сек тезлик б-н ҳаракатланиб, Қуёш атрофини 224 сутка 14 соат 49 мин. (0,62 йил) да тўла бир марта айланиб чиқади. В. айланиш ўқининг фазодаги вазияти ва ўз ўқи атрофида айланиш даври ҳақида аниқ маълумот йўқ. 1961 й.дан бошлаб собиқ Иттифоқ ва АҚШда ўтказилган баъзи радиолокацион кузатишларга қараганда, В. ўз ўқи атрофида соат милига тескари томонга айланади. Айланиш даври 117 кун. В. нинг Ерга ҳар доим бир томони кўринади. В. нинг булутли қобиғи б-н бирга ҳисобланган диаметри 12228 км. В. учун иккинчи космик тезлик 10,2 км/ сек (Ер учун 11,2 км/сек). В. нинг Ердан энг яқин масофаси 38 млн. км, энг узок, масофаси 261 млн. км. Сайёрани эрталаб шаркда ёки кечқурун ғарбда Қуёшдан k’J.ih б-н 48° узоқликда кўриш мумкин. Итальян астрономи Галилей 1610 й. да биринчи бўлиб В. нинг Ойга ўхшаш турли фазаларда кўринишини кузатган. Кетма-кет келган иккита бир хил фазалари орасида ўтадиган вақт (синодик
даври) 584 кун. В. нинг кўринма диаметри 10»— 64». Қуёш системасида Куёш ва Ойдан кейин энг ёруғ жисмдир. Равшанлиги — 3,3; — 4,3 юлдуз катталигида. В. атрофини куюқ булутли атмосфера ўраб туради. В. атмосферасини биринчи марта М. В. Ломоносов сайёранинг Қуёш дискидан ўтиш ҳодисасини кузатиб очган (1761). Бундай ҳодиса июнь ёки дек. ойларида, ҳар 8: 105,5; 8, 121,5 йилда такрорланиб туради. Охирги марта 1874 й. 9 дек. ва 1882 й. 6 июнда В. қуёш дискидан ўтган. Яқин келажакда бу ҳодиса 2004 и. 8 июнда ва 2012 й. 6 июнда рўй беради. В. атмосфе-раси, асосан, карбонат ангидрид ва ис гази (-90—95%), азот (-5%), кислород (1%) дан иборат. Атмосферада сезиларли даражада сув буғи топилмаган. Ердагига қараганда 100000 баравар кам водород бор. В. атмосферасининг бундай таркиби ва қуюқлиги сабабли, унинг сиртини Ердан кўриб бўлмайди. Атмосферасининг асосий массаси 60 км қалинликдаги қатламда жойлашган. Назарий ҳисобларга кўра, унинг юқори қисмидаги босим 300—600 мб. Куёшга қараган томонида т-ра 400±70°, тескари томонида 200+120°. В. га учирилган «Венера-4» (1967), «Венера-5» (1969), «Венера-6» (1969), «Венера-7»> (1970), «Венера-9» ва «Венера-10» (1975) сайёралараро автоматик ст-ялар (САС) ёрдамида олинган маълумотларга караганда, сайёра сиртидан 25 км баландликда босим 1 атм га тенг, т-ра 40°. Сиртида босим 15—20 атм, т-ра -280°. Қуёш нури Ерга қараганда В. га 2 баравар ортиқ тушгани б-н унинг 70% и яна фазога қайтарилади (В. альбедоси 0,7, Ерники эса 0,36). Шунинг учун В. ва Ер Куёшдан деярли бир хил миқдорда иссиқлик олади. В. нинг инфрақизил нурларини унинг қуюқ атмосфераси тутиб қолади, шу сабабли, унинг т-раси юқори бўлади. Парник эффекти деб аталувчи бу ҳодиса туфайли Ернинг ўртача т-раси 40° юқори бўлса, В. да унинг таъсири катта бўлади. В. даги магнит майдонининг диполь момнети Ерникига қараганда 10000 баравар кичик бўлганидан унинг магнит майдони деярли йўқ деса бўлади. Тупроғи ғоят иссиқ, асосан, қум-тошли сахро бўлиши керак. В.да ҳаёт борми деган масала ҳал қилинган эмас. В. «Венера- 11»ва«Венера-12»САС(1978), АКШ «Маринер» (1967), «Пионер-Венера» ва «Пионер-Венера-2» ст-ялари (1978) ёрдамида ҳам тадқиқ қилинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.