Venesuela
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–120-b. — ziyouz.com
Venesuela (Venezuela), Venesuela Bolivar Respublikasi (La Republica Bolivariana de Venezuela) — Jan. Amerikaning şim. dagi davlat. Şim.dan Karib dengizi va Atlantika okeani b-n öralgan. Mayd. 912,1 ming km2. Aholisi 23 mln. kişi (1999). Poytaxti — Karakas ş. Ma'muriy jihatdan federal (poytaxt) okrug, 22 ştat, 72 federal hududga bölingan.
Davlat tuzumi. V. — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiya 1999 y. 30 dek.dan kuçga kirgan. Davlat va hukumat boşliği — prezident (1999 y. fev. dan Ugo Rafael Çaves Frias). U 6 y. ga saylanadi, ketma-ket ikkinçi marta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat bir palatali parlament — Milliy assambleya; u aholi tomonidan umumiy töğri yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. ga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. V. hududi relyefiga köra 3 qismdan iborat: şim.-ğarb va şim.da And toğlarining bir qismi — Syerrade-Perixa va Kordilyera-de Merida toğlari (Bolivar çöqqisi, 5007 m), markazida Orinoko tekisliklari (Lyanos Orinoko) — bal. 40—150 m gaça bölgan allyuvial pasttekislik va jan.-şarqda Gviana yassitoğligi — denudatsion tekislik (300—400 m) bor. V. ning asosiy qazilma boyligi neft (V. çekka bukilmasi va Marakaybo botiğida) va gaz; temir rudasining yirik konlari, marganets rudasi, olmos, oltin, nikel va volfram konlari ham bor.
Iqlimi issiq subekvatorial bölib, yezda yoğin köp yoğadi, qişi quruq, jan.- ğarbda esa iqlimi ekvatorial, nam. Oylik örtaça t-ra 25° dan 29° gaça, şim.- ğarbda 280 mm, markaziy qismida 750— 1200 mm, jan.-şarkda 2000 mm gaça va jan.-ğarbda hamda Kordilyera-de Meridaning şim. yon bağirlarida 2000—3000 mm gaça yoğin yoğadi. Daryolari köp, asosan Orinoko daryosi havzasiga kiradi; Orinokoning yuqori oqimi va uning öng irmoqlari (Ventuari, Kaura, Karoni va b.) serostona, juda köp şarşaralar hosil qiladi (dunyoda eng baland Anxel şarşarasi — 1054 m V. hududida), çap irmoqlarida kema qatnaydi. Eng yirik köli — Marakaybo kuli. Qizil laterit (ferrallit va ferrit) tuproqlar köproq uçraydi, jan.-şarqiy va jan-.da podzollaşgan laterit, Quyi Lyanosning şim. da va Marakaybo pasttekisligining jan. da ötloqi-örmon va botqoq tuproqlar tarqalgan. V. hududining yarmidan köpi örmon, doimiy yaşil örmonlarda qimmatbaho daraxtlar ösadi, baland toğlarda ötloqlar bor. Lyanosda savannalar, pasttekisliklarida mangra çakalakzorlari köp. Milliy boğlari: Kanayma, Serraniya-la-Neblina, Xaua-Sarisarinama va b.
Hayvonot dunyosi juda boy. Bu yerda maymunlar, mayda buğular, yalqov çumolixör, zirhlilar va b. hayvonlar yaşaydi. Quşlardan qora tumşuqli qöton, katta şaftolixör, töti, kolibrilar bor. Daryolarda kayman (timsoh) va elektrik ilonbaliqlar köp. Aholisi. Asosan, venesuellar (90%). V. ning jan. da yarim köçmançi indeys qabilalari, şarqsa, Orinoko deltasida varrau, ğarbda, Kolumbiya çegarasida çibça, karib va aravak qabilalari yaşaydi. Davlat tili — ispan tili. Dindorlar asosan katoliklar. Şahar aholisi 84%. Yirik şaharlari: Karakas, Marakaybo, Barkisimeto, Valensiya va b.
Tarixi. Kadim zamonlardan V. hududida aravak, karib va b. mayda şevalarda gaplaşadigan indeys qabilalari yaşagan. Bu qabilalar ibtidoiy-jamoa tuzumining turli bosqiçlarida bölib, ovçilik, baliqçilik va dehqonçilik b-n şuğullangan. 1498 y. X. Kolumb V. sohillariga kirib kelgan. 1499 y. ispanlarning A. de Oxeda ekspeditsiyasi V. qirğoqlarini Marakaybo qöltiğigaça tekşirganida indeyslarning suvda qoziqlar ustiga qurilgan turar joylarini körib, bu diyorni V. (kiçik Venetsiya) deb ataşdi. 16-a. boşlarida ispanlar V. ni bosib oldi. 1810 y. V. da mustaqillik uçun kuraş boşlandi. Bu kuraşga F. Mirando, keyinçalik S. Bolivar rahbar böldi. Natijada 1811 y. V. mustaqillikka erişdi. 1819 y. V. Buyuk Kolumbiya Respublikasi tarkibiga kirdi. 1830 y. dan V. — mustaqil davlat. 19-a. ning 2-yarmidan mamlakatga çet el kapitali suqilib kirdi. 1913 y.da neft konlari oçildi. Neft çiqarişning tez sur'atlar b-n ösişi natijasida işlab bsruvçi sanoatning bir qança tarmoqlari paydo böldi, bu esa mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotiga hal qiluvçi ta'sir qildi. 1947 y. general Medina Angarita harbiy rejimi ağdarilgaç, atoqli yozuvçi Romulo Galyegos mamlakat prezidenti bölib qoldi. Galyegos hukumati çet el neft kompaniyalari daromadlaridan davlat foydasiga olinadigan soliqni köpaytirdi, bu kompaniyalarning faoliyatini çeklaydigan bir qança tadbirlar kördi, sanoatda davlat sektorini yaratiş, agrar islohot ötkaziş töğrisida qaror qabul qildi. Ana şu tadbirlar, şuningdek V. ning siyosiy mustaqillikka erişiş yUlidagi harakati çet el monopoliyalarining noroziligiga sabab böldi. 1948 y. noyab.da bir guruh zobitlar çet el monopoliyalari yordamida davlat töntarişi ötkazdi. Peres Ximenes 1952 y.da mustabid diktatura rejim i örnatdi. P. Ximenes hukumati davrida (1952—58) V. iqtisodiy asoratga tuşdi. Biroq mamlakatdagi barça siyosiy kuçlar birlaşib, diktaturaga qarşi qurolli qözğolon kötardi va 1958 y. yanv.da Ximenes hukumati ağdarildi. Bu ğalaba natijasida mamlakatda demokratik yöldan boriş, mehnatkaşlarning eng muhim talablarini qondiriş imkoniyati tuğildi. Biroq prezident R. Betankur hukumati milliy mustaqillikni himoya qiliş va milliy iqtisodiyotni rivojlantiriş kerak desada, amalda reaksion kuçlarga yon beriş siyosatini yuritdi. R. Betankurning reaksion siyosatidan mamlakatdagi barça siyosiy guruhlar norozi edi. 1963 y.dek.da saylangan prezident R. Leoni hukumati ana şuni hisobga olib, içki va taşqi siyosatda juda ustalik b-n iş tuta boşladi. Biroq bu siyosat öz mohiyatiga köra, millat manfaatiga zid siyosat bölganidan mamlakatda ilğor kuçlarning qarşiligi kuçaya bordi. 1968 y. apr. da hukmron «Demokratik harakat» partiyasida parokandalik röy berdi va u 1968 y. prezident saylovida mağlubiyatga uçradi. 1968 y. prezident saylovida Sotsial-xristian partiyasining rahbari R. Kaldera ğalaba qozonib, 1969— 74 y. lardagi muddatga davlat boşliği qilib tayinlandi. Şundan keyin ham V. da davlat prezidenti bir neça marta özgardi. V. 1945 y. dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1996 y. 26 apr.da örnatgan. Milliy bayrami — 5 iyul — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1811).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari: Demokratik harakat, 1941 y.da asos solingan; Xalq saylov harakati, 1967 y. da tuzilgan; Milliy konvergensiya, 1993 y.da asos solingan; Respublikaçi demokratik ittifoq, 1946 y.da tuzilgan; Sotsial-xristian partiya, 1946 yda tuzilgan; Sotsializm uçun harakat, 1971 y. tuzilgan; V. Kommunistok partiyasi, 1931 y. taşkil etilgan; Radikal iş partiyasi; Beşinçi Respublika harakati, 1997 y. asos solingan; Söl inqilobiy harakat, 1960 y. tuzilgan. Kasaba uyuşmalari: V. mehnatkaşlari yagona markazi, 1963 y.da tuzilgan; V. mehnatkaşlari konfederatsiyasi, 1936 y. da taşkil etilgan.
Xöjaligi. V. — Lotin Amerikasida iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlardan biri. Uning xöjaligi neft qazib oliş va uni qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Bu sohada V. dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. Davlat neft va gaz sanoati, elektr energetika, temir ruda qazib çiqariş va neft kimyosi tarmoklarini öz ixtiyoriga olgan. V. yalpi mahsulotida sanoat 48% ni, xizmat körsatiş tarmoği 45 % ni, q.x. 7% ni taşkil etadi.
Sanoati. Mamlakat valyuta tuşumlarining 90% dan köproğini neft sanoati ta'minlaydi. Neftni qayta işlovçi 12 z-d yiliga salkam 80 mln. tonna neftni qayta işlaydi. Şuningdek tabiiy gaz, yuqori sifatli temir rudasi, boksit, marganets, nikel, oltin, olmos, toşkömir ham qazib olinadi. Yiliga 61 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi (yarmidan köpi GES larda). Kimyo va neft kimyosi sanoati, avtomobilsozlik, qora metallurgiya rivojlangan. Oziq-ovqat, töqimaçilik, çarmpoyabzal, qoğoz, sement sanoati korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari: Karakas, Marakaybo, Valensiya, Marakay, Puerto-Kabelo, La-Guayra.
Qişloq xöjaligi. Iqtisodiy faol aholining 12 % ga yaqini şu sohada band. Yirik yer egaligi ustun. Yer maydonining 2% ga yaqini işlanadi. Yaylov va ötloqlar 18%, boşqa yerlar 80%. K-x. mahsulotlari qiymatining yarmi dehkonçilikka töğri keladi. Ammo u mamlakatning oziqovqatga bölgan ehtiyojini qondirmaydi. Dehqonçilik asosan toğ yon bağirlarida va dengiz sohillarida rivojlangan. And toğlaridagi örmonlarni kesiş va yondiriş yöli b-n ham yer oçib dehkonçilik qiladilar. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: makkajöxori, şoli, kofe, kakao. Bundan taşqari kartoşka, dukkakli ekinlar, şakarkamiş, suğoriladigan yerlarda paxta ham yetiştiriladi. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa, qöy va eçki boqiladi. Karakas, Marakaybo atroflarida yirik sutçilik fermalari bor. Ammo aholining sutga bölgan ehtiyoji faqat 50 % qondiriladi. Dengiz va daryolarda baliq ovlanadi.
Transporti. Içki yuk taşişning 90% ga yaqini avtomobil transportiga töğri keladi. Avtomobil yöllarining uz. 101 ming km, t. y. larning uz. 336 km. Dengiz savdo floti mavjud. Asosiy portlari — La-Salina, Puerto-Kabelo, Marakaybo, Amuay, Punta-Kardon. Çetga çiqariladigan mahsulotlarning 9/10 qismini neft va neft mahsulotlar taşkil etadi; şuningdek alyuminiy, temir rudasi, prokat, kimyoviy mahsulotlar, mineral xom aşyo, oltin ham çiqaradi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, ehtiyot qismlar, oziq-ovqat mahsulotlari, dori-darmon, transport vositalari, buğdoy, makkajöxori, sut mahsulotlari oladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: AQŞ, Braziliya, Germaniya, Kanada, Italiya, Yaponiya va b. Pul birligi — bolivar.
Tibbiy xizmatga V. Soğliqni saqlaş vazirligi rahbarlik qiladi. Davlat davolaş muassasalarida bepul tibbiy xizmat körsatiladi, xususiy şifokorlar ham bor. Mamlakatdagi kasalxonalarda 40 mingga yaqin örin bor. 15 ming şifokor xizmat körsatadi. Şifokorlarni un-tlarning 7 f-ti tayyorlaydi.
Maorifi, ilmny va madanvy-ma'rifiy muassasalari. Mamlakatda 7 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalarga bepul majburiy ta'lim beriladi. Boşlanğiç maktabda 6 y., örta maktabda (litseyda) 5 y. öqitiladi. Xususiy maktablar ham bor. Karakasda Markaziy un-t, Valensiya, Marakaybo, Merida ş.larida un-tlar mavjud. Milliy til akademiyasi (1882), tibbiyot akademiyasi (1904), bOdan ortiq i. t. muassasasi va 60 ilmiy jamiyat, Karakasda Milliy kutubxona (1883), Tasviriy san'at, tarix va S. Bolivar muzeylari bor.
Matbuoti, radioeşittiriş va telekörsatuvi. V. da naşr etiladigan yirik gaz.lar: «Nasional» («Millat», 1943 y.dan), «Universal» (1909 y.dan), «Ultimas notisias» («Sönggi xabarlar», 1941 y.dan), «Mundo» («Jahon», 1958 y.dan). Yirik jur.lari: «Momento» («Lahza», 1959 y.dan), «Elite» («Elita», 1925 y.dan). Venpres hukumat axborot agentligi 1975 y.da tuzilgan; «Innak» xususiy axborot agentligi 1958 y.dan beri işlaydi. Radioeşittiriş 1930 y.dan (asosan ispan tilida), telekörsatuvlar 1952 y.dan olib boriladi. Bir qança radio va telest-yalar bor. Radioeşittiriş va telekörsatuvlarni V. Milliy radiosi va V. Milliy televideniyesi nazorat qiladi.
Adabiyoti. Ispanlar bosib olgunça bölgan indeyslarning xalq oğzaki ijodi namunalari saqlanib qolmagan. Yozma adabiyot asosan ispan tilida rivojlana boşladi. 19-a. boşlarida hajvçi V. Salias, şoir X. A. Montenegro, dramaturg X. D. Dias, publitsistlar F. Miranda va S. Bolivar asarlarida ma'rifatparvarlik ğoyalari aks etdi. V. mustaqillikka erişgandan keyingi yangi adabiyotning şakllanişida şoir va olim Andreas Beloning ma'rifatparvarlik ruhida yozilgan «Poeziyaga murojaat», «Tropik dehqonçilik şarafiga» poemalari muhim rol öynaydi. 19-a. ning 2-yarmidan V. adabiyotida romantizm hukmronlik qildi. Bu oqimning X. P. BoNalde, X. R. Yenes, X. Kalkano kabi namoyandalari ijodida Yevropa va Amerika romantizmi asarlariga taqlid kuçli. 19—20-a.lar çegarasida naturalizm va modernizm oqimlari paydo böldi. Demokratik va inqilobiy harakatlar ta'sirida tanqidiy realizm rivojlandi. Mamlakatdagi ijtimoiy ziddiyatlar, mehnatkaşlarning qaşşoq hayoti R. Galyegos («Salar oilasidan oxirgi kişi», 1920; «Donya Barbara», 1929; «Qaşşoq negr», 1937), R. D. Sançes («Neft», 1936), M. O. Silva («Bezgak», 1939;«Böş qolgan uylar», 1957) kabi yozuvçilar ijodida öz ifodasini topdi. G. L. Karreri «Mening e'tirozim» (1962) hikoyalar töplamida, E. Subero «Zulmatda» (1963), E. Kolombani «Bugun xitob qilaman» (1963) kitoblarida xalq ommasining norozilik kayfiyati va kuraşlarini aks ettirdilar. Taraqqiyparvar adiblar tinçlik, demokratiya yölida barakali ijod etmoqdalar.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Palma şohlari yopilgan kulbalar indeyslarning turar joylari bölgan. 16-a.dan boşlab ispanlar tomonidan şaharlar bunyod etila boşlandi. 18- a. da V. şaharlarida binolar, asosan, şahar maydoni atrofida (barokko uslubida) qurildi. La-Guayra, Puerto-Kabelo, Karakas va b. şaharlarda ikki qavatli turar joy, savdo, ma'muriy binolar hamda ibodatxonalar qurilişi avj oldi. 19—20-a. larda V. da Yevropa usulida qurilgan köp qavatli har xil me'moriy inşootlar qad kötardi. L. Urdaneta, R. Garema, G. Bermudes kabi me'morlar yetişdi. Quriliş, asosan, Karakasda rivojlandi. Lotin Amerikasining maşhur me'mori K. R. Vilyanueva iştirokida V. da un-t şaharçasi va b. binolar qurildi. Zamonaviy me'morlik temir-beton konstruksiyalar asosida rivojlandi.
V. hududida ispanlar bosib olgunga qadar indeyslar kulolçiligi va qoya rassomligi rivojlangan edi. 17—18-a. lar rassomligi va haykaltaroşligi asosan diniy xarakterda. 19-a. boşlarida mahalliy portret san'ati vujudga keldi (X. Lovera). 19-a. örtalarida ozodlik harakatining ta'sirida vatanparvarlik ruhidagi tarixiy haykaltaroşlik (M. Gonsales, E. Palasiosi-Kavelo) va rassomlik (M. Tovari-Tovar, A. Miçelena) rivojlandi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida janrçi A. Miçelena, romantik K. Roxas, manzaraçi F. Brandt, impressionizm vakillari — E. Boggio, R. Monasterios kabi rassomlar ijod qildilar. V. san'atida realizm b-n bir qatorda modernizm oqimlari ham tarqalgan.
Teatri. Karakasda 16-a. dan boşlab teatr tomoşalari ora-sira körsatila boşladi. 1853 y. Marakayboda birinçi milliy komediya («Vijdonsiz, baxil va dangasa», M. Fernandes) sahnalaştirildi. 19-a. ning oxiri — 20-a. ning birinçi yarmida V. dramaturgiyasidagi jonlaniş teatr san'atida ham öz aksini topdi. 50-y. larda bir neça teatr maktablari oçildi. Karakasda Komediya teatri, «Teatr munisipal», «Teatro nasonal», «Poliedro», «Ateneo» va b. teatrlar bor. Marakaybo, Barkisimeto, Merida kabi şaharlarda ham teatrlar mavjud. I. Gramko, S. Renxifo, V. Franko, I. Çokron va b.ning pyesalari qöyiladi. A. de Pasi-Mateos, K. Ortis, A. Lopes, N. Kuriyel, X. Torres va b. teatr arboblari maşhur. 1959 y.dan V. teatri festivali ötkazib turiladi.
Kinosi. V .da birinçi film («Karakasda karnaval») 1909 y. suratga olingan. Milliy kino san'ati esa 20-a.ning 30-y. larida yuzaga keldi. 1948— 54 y.larda Karakasda «Bolivar film» kinostudiyasi işladi. Bir neça kinoprokat firmasi bor. V. da yiliga 2—3 töla metrajli film işlab çiqariladi. V. da tayyorlangan «Morena Klara» köp qismli badiiy filmi Özbekiston televideniyesi orqali bir neça marta namoyiş etildi. S. Enrikes, U. Petersen, M. Lara, R. Çalbaud, A. Roxas, E. Fernani, E. Montexo V. ning maşhur kino arboblaridir.
V. ning ÖzRdan geografik jihatdan olisligi sababli ular örtasidagi savdo-iqtisodiy aloqalar endigina rivojlana boşladi. Ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 1997 y.da atigi 0,2 ming AQŞ dollarini taşkil ztdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕНЕСУЭЛА (Venezuela), Венесуэла Боливар Республикаси (La Republica Bolivariana de Venezuela) — Жан. Американинг шим. даги давлат. Шим.дан Кариб денгизи ва Атлантика океани б-н ўралган. Майд. 912,1 минг км2. Аҳолиси 23 млн. киши (1999). Пойтахти — Каракас ш. Маъмурий жиҳатдан федерал (пойтахт) округ, 22 штат, 72 федерал ҳудудга бўлинган.
Давлат тузуми. В. — федератив республика. Амалдаги конституция 1999 й. 30 дек.дан кучга кирган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — президент (1999 й. фев. дан Уго Рафаэль Чавес Фриас). У 6 й. га сайланади, кетма-кет иккинчи марта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимият бир палатали парламент — Миллий ассамблея; у аҳоли томонидан умумий тўғри яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. га сайланади. Ижроия ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. В. ҳудуди рельефига кўра 3 қисмдан иборат: шим.-ғарб ва шим.да Анд тоғларининг бир қисми — Сьерраде-Периха ва Кордильера-де Мерида тоғлари (Боливар чўққиси, 5007 м), марказида Ориноко текисликлари (Льянос Ориноко) — бал. 40—150 м гача бўлган аллювиал пасттекислик ва жан.-шарқда Гвиана ясситоғлиги — денудацион текислик (300—400 м) бор. В. нинг асосий қазилма бойлиги нефть (В. чекка букилмаси ва Маракайбо ботиғида) ва газ; темир рудасининг йирик конлари, марганец рудаси, олмос, олтин, никель ва вольфрам конлари ҳам бор.
Иқлими иссиқ субэкваториал бўлиб, езда ёғин кўп ёғади, қиши қуруқ, жан.- ғарбда эса иқлими экваториал, нам. Ойлик ўртача т-ра 25° дан 29° гача, шим.- ғарбда 280 мм, марказий қисмида 750— 1200 мм, жан.-шаркда 2000 мм гача ва жан.-ғарбда ҳамда Кордильера-де Мериданинг шим. ён бағирларида 2000—3000 мм гача ёғин ёғади. Дарёлари кўп, асосан Ориноко дарёси ҳавзасига киради; Ориноконинг юқори оқими ва унинг ўнг ирмоқлари (Вентуари, Каура, Карони ва б.) серостона, жуда кўп шаршаралар ҳосил қилади (дунёда энг баланд Анхель шаршараси — 1054 м В. ҳудудида), чап ирмоқларида кема қатнайди. Энг йирик кўли — Маракайбо кули. Қизил латерит (ферраллит ва феррит) тупроқлар кўпроқ учрайди, жан.-шарқий ва жан-.да подзоллашган латерит, Қуйи Льяноснинг шим. да ва Маракайбо пасттекислигининг жан. да ўтлоқи-ўрмон ва ботқоқ тупроқлар тарқалган. В. ҳудудининг ярмидан кўпи ўрмон, доимий яшил ўрмонларда қимматбаҳо дарахтлар ўсади, баланд тоғларда ўтлоқлар бор. Льяносда саванналар, пасттекисликларида мангра чакалакзорлари кўп. Миллий боғлари: Канайма, Серрания-ла-Неблина, Хауа-Сарисаринама ва б.
Ҳайвонот дунёси жуда бой. Бу ерда маймунлар, майда буғулар, ялқов чумолихўр, зирҳлилар ва б. ҳайвонлар яшайди. Қушлардан қора тумшуқли қўтон, катта шафтолихўр, тўти, колибрилар бор. Дарёларда кайман (тимсоҳ) ва электрик илонбалиқлар кўп. Аҳолиси. Асосан, венесуэллар (90%). В. нинг жан. да ярим кўчманчи индейс қабилалари, шарқца, Ориноко дельтасида варрау, ғарбда, Колумбия чегарасида чибча, кариб ва аравак қабилалари яшайди. Давлат тили — испан тили. Диндорлар асосан католиклар. Шаҳар аҳолиси 84%. Йирик шаҳарлари: Каракас, Маракайбо, Баркисимето, Валенсия ва б.
Тарихи. Кадим замонлардан В. ҳудудида аравак, кариб ва б. майда шеваларда гаплашадиган индейс қабилалари яшаган. Бу қабилалар ибтидоий-жамоа тузумининг турли босқичларида бўлиб, овчилик, балиқчилик ва деҳқончилик б-н шуғулланган. 1498 й. X. Колумб В. соҳилларига кириб келган. 1499 й. испанларнинг А. де Охеда экспедицияси В. қирғоқларини Маракайбо қўлтиғигача текширганида индейсларнинг сувда қозиқлар устига қурилган турар жойларини кўриб, бу диёрни В. (кичик Венеция) деб аташди. 16-а. бошларида испанлар В. ни босиб олди. 1810 й. В. да мустақиллик учун кураш бошланди. Бу курашга Ф. Мирандо, кейинчалик С. Боливар раҳбар бўлди. Натижада 1811 й. В. мустақилликка эришди. 1819 й. В. Буюк Колумбия Республикаси таркибига кирди. 1830 й. дан В. — мустақил давлат. 19-а. нинг 2-ярмидан мамлакатга чет эл капитали суқилиб кирди. 1913 й.да нефть конлари очилди. Нефть чиқаришнинг тез суръатлар б-н ўсиши натижасида ишлаб бсрувчи саноатнинг бир қанча тармоқлари пайдо бўлди, бу эса мамлакатнинг ижтимоий ва иқтисодий тараққиётига ҳал қилувчи таъсир қилди. 1947 й. генерал Медина Ангарита ҳарбий режими ағдарилгач, атоқли ёзувчи Ромуло Гальегос мамлакат президенти бўлиб қолди. Гальегос ҳукумати чет эл нефть компаниялари даромадларидан давлат фойдасига олинадиган солиқни кўпайтирди, бу компанияларнинг фаолиятини чеклайдиган бир қанча тадбирлар кўрди, саноатда давлат секторини яратиш, аграр ислоҳот ўтказиш тўғрисида қарор қабул қилди. Ана шу тадбирлар, шунингдек В. нинг сиёсий мустақилликка эришиш йУлидаги ҳаракати чет эл монополияларининг норозилигига сабаб бўлди. 1948 й. нояб.да бир гуруҳ зобитлар чет эл монополиялари ёрдамида давлат тўнтариши ўтказди. Перес Хименес 1952 й.да мустабид диктатура режим и ўрнатди. П. Хименес ҳукумати даврида (1952—58) В. иқтисодий асоратга тушди. Бироқ мамлакатдаги барча сиёсий кучлар бирлашиб, диктатурага қарши қуролли қўзғолон кўтарди ва 1958 й. янв.да Хименес ҳукумати ағдарилди. Бу ғалаба натижасида мамлакатда демократик йўлдан бориш, меҳнаткашларнинг энг муҳим талабларини қондириш имконияти туғилди. Бироқ президент Р. Бетанкур ҳукумати миллий мустақилликни ҳимоя қилиш ва миллий иқтисодиётни ривожлантириш керак десада, амалда реакцион кучларга ён бериш сиёсатини юритди. Р. Бетанкурнинг реакцион сиёсатидан мамлакатдаги барча сиёсий гуруҳлар норози эди. 1963 й.дек.да сайланган президент Р. Леони ҳукумати ана шуни ҳисобга олиб, ички ва ташқи сиёсатда жуда усталик б-н иш тута бошлади. Бироқ бу сиёсат ўз моҳиятига кўра, миллат манфаатига зид сиёсат бўлганидан мамлакатда илғор кучларнинг қаршилиги кучая борди. 1968 й. апр. да ҳукмрон «Демократик ҳаракат» партиясида парокандалик рўй берди ва у 1968 й. президент сайловида мағлубиятга учради. 1968 й. президент сайловида Социал-христиан партиясининг раҳбари Р. Кальдера ғалаба қозониб, 1969— 74 й. лардаги муддатга давлат бошлиғи қилиб тайинланди. Шундан кейин ҳам В. да давлат президенти бир неча марта ўзгарди. В. 1945 й. дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1996 й. 26 апр.да ўрнатган. Миллий байрами — 5 июль — Мустақиллик эълон қилинган кун (1811).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари: Демократик ҳаракат, 1941 й.да асос солинган; Халқ сайлов ҳаракати, 1967 й. да тузилган; Миллий конвергенция, 1993 й.да асос солинган; Республикачи демократик иттифоқ, 1946 й.да тузилган; Социал-христиан партия, 1946 йда тузилган; Социализм учун ҳаракат, 1971 й. тузилган; В. Коммунисток партияси, 1931 й. ташкил этилган; Радикал иш партияси; Бешинчи Республика ҳаракати, 1997 й. асос солинган; Сўл инқилобий ҳаракат, 1960 й. тузилган. Касаба уюшмалари: В. меҳнаткашлари ягона маркази, 1963 й.да тузилган; В. меҳнаткашлари конфедерацияси, 1936 й. да ташкил этилган.
Хўжалиги. В. — Лотин Америкасида иқтисодий жиҳатдан ривожланган мамлакатлардан бири. Унинг хўжалиги нефть қазиб олиш ва уни қайта ишлашга ихтисослашган. Бу соҳада В. дунёда олдинги ўринлардан бирида туради. Давлат нефть ва газ саноати, электр энергетика, темир руда қазиб чиқариш ва нефть кимёси тармокларини ўз ихтиёрига олган. В. ялпи маҳсулотида саноат 48% ни, хизмат кўрсатиш тармоғи 45 % ни, қ.х. 7% ни ташкил этади.
Саноати. Мамлакат валюта тушумларининг 90% дан кўпроғини нефть саноати таъминлайди. Нефтни қайта ишловчи 12 з-д йилига салкам 80 млн. тонна нефтни қайта ишлайди. Шунингдек табиий газ, юқори сифатли темир рудаси, боксит, марганец, никель, олтин, олмос, тошкўмир ҳам қазиб олинади. Йилига 61 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади (ярмидан кўпи ГЭС ларда). Кимё ва нефть кимёси саноати, автомобилсозлик, қора металлургия ривожланган. Озиқ-овқат, тўқимачилик, чармпойабзал, қоғоз, цемент саноати корхоналари бор. Асосий саноат марказлари: Каракас, Маракайбо, Валенсия, Маракай, Пуэрто-Кабельо, Ла-Гуайра.
Қишлоқ хўжалиги. Иқтисодий фаол аҳолининг 12 % га яқини шу соҳада банд. Йирик ер эгалиги устун. Ер майдонининг 2% га яқини ишланади. Яйлов ва ўтлоқлар 18%, бошқа ерлар 80%. К-х. маҳсулотлари қийматининг ярми деҳкончиликка тўғри келади. Aммo у мамлакатнинг озиқовқатга бўлган эҳтиёжини қондирмайди. Деҳқончилик асосан тоғ ён бағирларида ва денгиз соҳилларида ривожланган. Анд тоғларидаги ўрмонларни кесиш ва ёндириш йўли б-н ҳам ер очиб деҳкончилик қиладилар. Асосий озиқ-овқат экинлари: маккажўхори, шоли, кофе, какао. Бундан ташқари картошка, дуккакли экинлар, шакаркамиш, суғориладиган ерларда пахта ҳам етиштирилади. Чорвачиликда қорамол, чўчқа, қўй ва эчки боқилади. Каракас, Маракайбо атрофларида йирик сутчилик фермалари бор. Аммо аҳолининг сутга бўлган эҳтиёжи фақат 50 % қондирилади. Денгиз ва дарёларда балиқ овланади.
Транспорти. Ички юк ташишнинг 90% га яқини автомобиль транспортига тўғри келади. Автомобиль йўлларининг уз. 101 минг км, т. й. ларнинг уз. 336 км. Денгиз савдо флоти мавжуд. Асосий портлари — Ла-Салина, Пуэрто-Кабельо, Маракайбо, Амуай, Пунта-Кардон. Четга чиқариладиган маҳсулотларнинг 9/10 қисмини нефть ва нефть маҳсулотлар ташкил этади; шунингдек алюминий, темир рудаси, прокат, кимёвий маҳсулотлар, минерал хом ашё, олтин ҳам чиқаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, эҳтиёт қисмлар, озиқ-овқат маҳсулотлари, дори-дармон, транспорт воситалари, буғдой, маккажўхори, сут маҳсулотлари олади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: АҚШ, Бразилия, Германия, Канада, Италия, Япония ва б. Пул бирлиги — боливар.
Тиббий хизматга В. Соғлиқни сақлаш вазирлиги раҳбарлик қилади. Давлат даволаш муассасаларида бепул тиббий хизмат кўрсатилади, хусусий шифокорлар ҳам бор. Мамлакатдаги касалхоналарда 40 мингга яқин ўрин бор. 15 минг шифокор хизмат кўрсатади. Шифокорларни ун-тларнинг 7 ф-ти тайёрлайди.
Маорифи, илмнй ва маданвй-маърифий муассасалари. Мамлакатда 7 ёшдан 14 ёшгача бўлган болаларга бепул мажбурий таълим берилади. Бошланғич мактабда 6 й., ўрта мактабда (лицейда) 5 й. ўқитилади. Хусусий мактаблар ҳам бор. Каракасда Марказий ун-т, Валенсия, Маракайбо, Мерида ш.ларида ун-тлар мавжуд. Миллий тил академияси (1882), тиббиёт академияси (1904), бОдан ортиқ и. т. муассасаси ва 60 илмий жамият, Каракасда Миллий кутубхона (1883), Тасвирий санъат, тарих ва С. Боливар музейлари бор.
Матбуоти, радиоэшиттириш ва телекўрсатуви. В. да нашр этиладиган йирик газ.лар: «Насиональ» («Миллат», 1943 й.дан), «Универсаль» (1909 й.дан), «Ультимас нотисиас» («Сўнгги хабарлар», 1941 й.дан), «Мундо» («Жаҳон», 1958 й.дан). Йирик жур.лари: «Моменто» («Лаҳза», 1959 й.дан), «Элите» («Элита», 1925 й.дан). Венпрес ҳукумат ахборот агентлиги 1975 й.да тузилган; «Иннак» хусусий ахборот агентлиги 1958 й.дан бери ишлайди. Радиоэшиттириш 1930 й.дан (асосан испан тилида), телекўрсатувлар 1952 й.дан олиб борилади. Бир қанча радио ва телест-ялар бор. Радиоэшиттириш ва телекўрсатувларни В. Миллий радиоси ва В. Миллий телевидениеси назорат қилади.
Адабиёти. Испанлар босиб олгунча бўлган индейсларнинг халқ оғзаки ижоди намуналари сақланиб қолмаган. Ёзма адабиёт асосан испан тилида ривожлана бошлади. 19-а. бошларида ҳажвчи В. Салиас, шоир X. А. Монтенегро, драматург X. Д. Диас, публицистлар Ф. Миранда ва С. Боливар асарларида маърифатпарварлик ғоялари акс этди. В. мустақилликка эришгандан кейинги янги адабиётнинг шаклланишида шоир ва олим Андреас Бельонинг маърифатпарварлик руҳида ёзилган «Поэзияга мурожаат», «Тропик деҳқончилик шарафига» поэмалари муҳим роль ўйнайди. 19-а. нинг 2-ярмидан В. адабиётида романтизм ҳукмронлик қилди. Бу оқимнинг X. П. БоНальде, X. Р. Енес, X. Калькано каби намояндалари ижодида Европа ва Америка романтизми асарларига тақлид кучли. 19—20-а.лар чегарасида натурализм ва модернизм оқимлари пайдо бўлди. Демократик ва инқилобий ҳаракатлар таъсирида танқидий реализм ривожланди. Мамлакатдаги ижтимоий зиддиятлар, меҳнаткашларнинг қашшоқ ҳаёти Р. Гальегос («Салар оиласидан охирги киши», 1920; «Донья Барбара», 1929; «Қашшоқ негр», 1937), Р. Д. Санчес («Нефть», 1936), М. О. Сильва («Безгак», 1939;«Бўш қолган уйлар», 1957) каби ёзувчилар ижодида ўз ифодасини топди. Г. Л. Каррери «Менинг эътирозим» (1962) ҳикоялар тўпламида, Э. Суберо «Зулматда» (1963), Э. Коломбани «Бугун хитоб қиламан» (1963) китобларида халқ оммасининг норозилик кайфияти ва курашларини акс эттирдилар. Тараққийпарвар адиблар тинчлик, демократия йўлида баракали ижод этмоқдалар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Пальма шоҳлари ёпилган кулбалар индейсларнинг турар жойлари бўлган. 16-а.дан бошлаб испанлар томонидан шаҳарлар бунёд этила бошланди. 18- а. да В. шаҳарларида бинолар, асосан, шаҳар майдони атрофида (барокко услубида) қурилди. Ла-Гуайра, Пуэрто-Кабельо, Каракас ва б. шаҳарларда икки қаватли турар жой, савдо, маъмурий бинолар ҳамда ибодатхоналар қурилиши авж олди. 19—20-а. ларда В. да Европа усулида қурилган кўп қаватли ҳар хил меъморий иншоотлар қад кўтарди. Л. Урданета, Р. Гарема, Г. Бермудес каби меъморлар етишди. Қурилиш, асосан, Каракасда ривожланди. Лотин Америкасининг машҳур меъмори К. Р. Вильянуэва иштирокида В. да ун-т шаҳарчаси ва б. бинолар қурилди. Замонавий меъморлик темир-бетон конструкциялар асосида ривожланди.
В. ҳудудида испанлар босиб олгунга қадар индейслар кулолчилиги ва қоя рассомлиги ривожланган эди. 17—18-а. лар рассомлиги ва ҳайкалтарошлиги асосан диний характерда. 19-а. бошларида маҳаллий портрет санъати вужудга келди (X. Ловера). 19-а. ўрталарида озодлик ҳаракатининг таъсирида ватанпарварлик руҳидаги тарихий ҳайкалтарошлик (М. Гонсалес, Э. Паласиоси-Кавельо) ва рассомлик (М. Товари-Товар, А. Мичелена) ривожланди. 19-а. охири — 20-а. бошларида жанрчи А. Мичелена, романтик К. Рохас, манзарачи Ф. Брандт, импрессионизм вакиллари — Э. Боггио, Р. Монастериос каби рассомлар ижод қилдилар. В. санъатида реализм б-н бир қаторда модернизм оқимлари ҳам тарқалган.
Театры. Каракасда 16-а. дан бошлаб театр томошалари ора-сира кўрсатила бошлади. 1853 й. Маракайбода биринчи миллий комедия («Виждонсиз, бахил ва дангаса», М. Фернандес) саҳналаштирилди. 19-а. нинг охири — 20-а. нинг биринчи ярмида В. драматургиясидаги жонланиш театр санъатида ҳам ўз аксини топди. 50-й. ларда бир неча театр мактаблари очилди. Каракасда Комедия театри, «Театр мунисипаль», «Театро насьональ», «Полиэдро», «Атенео» ва б. театрлар бор. Маракайбо, Баркисимето, Мерида каби шаҳарларда ҳам театрлар мавжуд. И. Грамко, С. Ренхифо, В. Франко, И. Чокрон ва б.нинг пьесалари қўйилади. А. де Паси-Матеос, К. Ортис, А. Лопес, Н. Куриель, X. Торрес ва б. театр арбоблари машҳур. 1959 й.дан В. театри фестивали ўтказиб турилади.
Киноси. В .да биринчи фильм («Каракасда карнавал») 1909 й. суратга олинган. Миллий кино санъати эса 20-а.нинг 30-й. ларида юзага келди. 1948— 54 й.ларда Каракасда «Боливар фильм» киностудияси ишлади. Бир неча кинопрокат фирмаси бор. В. да йилига 2—3 тўла метражли фильм ишлаб чиқарилади. В. да тайёрланган «Морена Клара» кўп қисмли бадиий фильми Ўзбекистон телевидениеси орқали бир неча марта намойиш этилди. С. Энрикес, У. Петерсен, М. Лара, Р. Чальбауд, А. Рохас, Э. Фернани, Э. Монтехо В. нинг машҳур кино арбобларидир.
В. нинг ЎзРдан географик жиҳатдан олислиги сабабли улар ўртасидаги савдо-иқтисодий алоқалар эндигина ривожлана бошлади. Икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 1997 й.да атиги 0,2 минг АҚШ долларини ташкил зтди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.