Vengriya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 104–112-b. — ziyouz.com
Vengriya (Magyarorszag), Vengriya Respublikasi (Magyar Koztar-sasag) — Yevropaning markaziy qismida, Dunay daryosining örta oqimida joylaşgan davlat. Mayd. 93 ming km2.
Aholisi 10,44 mln. kişi (2000). Poytaxti — Budapeşt ş. Ma'muriy jihatdan 19 viloyat (medye) ga bölinadi. Budapeşt alohida ma'muriy birlik qilib ajratilgan.
Davlat tuzumi. V. — demokratik davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1949 y. 20 avg.da qabul qilingan (keyinçalik özgariş va qöşimçalar kiritilgan). Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan F. Madl). Prezident mamlakat qurolli kuçlarining boş qömondoni hisoblanadi, hukumat boşliğini tayinlaydi, qamal yoki favqulodda holat e'lon qiliş huquqiga ega. Uning vakolat muddati — 5 y. Qonun çiqaruvçi organi — parlament — Davlat majlisi. Uni aholi yalpi teng va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylaydi. Ijroiya hokimiyat organi Vazirlar Kengaşi bölib, unga boş vazir boşçilik qiladi.
Tabiati. Mamlakat hududi asosan te-kislikdan iborat. Dunay daryosining söl sohili — Katta Örta Dunayning bir qismida 100 — 200 m balandlikdagi tepaliklar uçraydi. Dunayning öng sohili 150—200 m balandlikdagi Dunantul örqir tekisligi va Örta Venger toğlarining massivlari (Bakon, Verteş, Piliş, Meçek va b.) dan iborat. Mamlakatning şim.-ğarbida Kiçik Örta Dunay pasttekisligining jan. qismi (Kişalfyold), şim.- şarqda Karpat toğlarining etaklari (mamlakatning eng baland nuqtasi — Matra massividagi Kekeş toği, 1015 m), ğarbda Alp toğlarining yon bağri (bal. 500—800 m) joylaşgan. Asosiy foydali qazilmalari: boksit, qönğir va toşkömir, neft, tabiiy gaz, uran, marganets, temir rudalari. Balaton köli qirğoqlarida şifobaxş termal va ma'danli issiq suv buloqlari bor. Iqlimi — mötadil, kontinental. Yanv. da örtaça t-ra — 2, —4°, iyulda 20, 22,5°. Yillik yoğin miqdori şarqda 450 mm dan jan.-ğarbda 900 mm gaça. Şar-qida qurğoqçilik bölib turadi. Yoğinning köpi yoz boşida va kuzda yoğadi. Dunay daryosi V. ni va uning poytaxti — Budapeştni kesib ötadi. Uning irmoqlari — Tisa, Raba. V. da köllar kam, eng kattasi Balaton köli. Yerlarining köp qismi — qora tuproq. Toğ va adirlarda qönğir örmon va karbonatli çim. Tisa va Dunay vodiylarida allyuvial tuproqpar. Alfyoldda şörlangan kam unum tuproqlar uçraydi. V. hududining 17,6 % örmon b-n qoplangan. Örmonlar asosan toğ yon bağirlarining 300— 400 m dan baland qismlarida saqlanib qolgan. Hayvonlardan quyon, dala siçqoni, yumronqoziq, tulki, tipratikan, quşlardan törğay. qorayaloq, qizilişton, boyquş. qamişzorlarda suv parrandalari uçraydi. V. da Qişbalaton qöriqxonasi, Tixan, Xortobad va b. milliy boğlar bor.
Aholining 97% vengerlar, şuningdek nemislar, slovaklar, xorvatlar, ruminlar, yahudiylar, serblar, slovenlar, polyaklar, lölilar va b. ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi: 1 km: ga 115 kişi töğri keladi, 62% aholi şaharlarda istiqomat qiladi. Dindorlar asosan katoliklar (64%) va protestantlar (23%). Rasmiy tili — venger tili. Yirik şaharlari: Budapeşt, Mişkols, Debretsen, Seged, Peç.
Tarixi. V. hududida dastlabki manzilgohlar paleolit davrida paydo bölgan. Bu yerda skif, illiriy, kelt qabilalari yaşagan. Mil. av. 1-a. oxiri va mil. 2-a. boşlarida ularni Rim imperiyasi zabt etgan. Keyinçalik, xalqlarning buyuk köçişi davrida V. hududida german va turkiy elatlar kelib joylaşgan. 6-a. da slavyanlar kelgan. Hoz. vengerlarning ajdodlari mil. davr boşlarida Qora dengiz böylarida yaşar edi. Köçmançi çorvador venger qabilalari 9-a. oxirlarida ğarbga siljib, hoz. V. hududiga kelib joylaşgan. V. davlatining şakllanişida 997 y. xristianlikning qabul qilinişi va knyaz Iştvan I ning taxtga ötirişi muhim rol öynadi. U 1000 y.da özini qirol va davlatni qirollik deb e'lon qildi. 10-a. ning ikkinçi yarmidan boşlab dehqonçilik rivoj topdi, yerga xususiy mulkçilik kuçaya bordi. Möğullarning hujumi (1240—41) V. ni vayron qildi. Bu davrda qirol Bela JV (1235—70) Avstriyaga qoçdi. 1242 y. da bosqinçilar ketgaç, qirol qaytib kelib, mamlakat xöjaligini qayta tiklaş, mamlakatni mustahkamlaş çoralarini kördi: mayda va örta dvoryanlarga imtiyozlar berdi, qöşni davlatlar b-n aloqa örnatdi. Uning vafotidan keyin feodal tarqoqlik kuçaydi. Karl Robert (1308— 42) va uning öğli Layoş (Lyudovik) (1342—82) davrida hokimiyat markazlaştirilib, mamlakatning iqtisodiy taraqqiyotiga e'tibor berildi.
15-a. boşidan V. ga turklar taxdid soldi. Dastlab 1416, 1418 i. larda turklar V. jan.ga bostirib kirdi. Mamlakatdagi feodal tarqoqlik turklarga qarşi muvaffaqiyatli kuraş olib borişga xalaqit berdi. Içki nizolar kuçaydi, dehqonlarni ekspluatatsiya qiliş zöraydi. Özaro uruşlar, dehqonlar ğalayoni mamlakatni tobora zaiflaştirdi. Moxaç yaqinida vengerlar sulton Sulaymon armiyasilan yengilib (1526), V. ning markaziy va jan. qismi Turkiyaga (150 y. davomida) qaram bölib qoldi, ğarbiy va şim. qismi Avstriyaga ötdi. Venger dvoryanlari Avstriya monarxi Ferdinand Gabsburgni öz qiroli deb tan oldi. V. ning şarqida Transilvaniya knyazligi taşkil topdi, keyinçalik u ham Avstriyaga qaram bölib qoldi (1858).
18-a. dan boşlab çet el zulmiga qarşi ozodlik kuraşi kuçaydi, bu kuraş Ferens II rahbarligida 10 y. davom etib, pirovardida mağlubiyatga uçradi. 1711 y.gi Satmar sulhiga muvofiq, Avstriya öz ta'sirini butun V. hududiga ötkaza boşladi. Gabsburglar ötkazgan qator islohotlar va «ma'rifatli absolyutizm» siyosatiga qaramay, 18-a. oxiridagi Fransuz burjua inqilobi ta'sirida V. da Avstriya hukmronligiga qarşi norozilik kuçaydi. 1848 y. 15 martda V. Da pomeşçiklar tuzumi va Avstriya zulmiga qarşi inqilob boşlandi. 1849 y. 5 yanv. da Avstriya qöşinlari V. poytaxtiga kirdi. V. ning barça qonunlari bekor qilindi, mamlakat Avstriyaning viloyatiga aylantirildi. 1867 y. Avstriya hukumati venrep hukmron doiralari b-n kelişib Avstriya-V. monarxiyasini tuzdi.
1 -jahon uruşi natijasida bu monarxiya parçalandi. 1918 y. okt.dagi inqilob natijasida V. mustaqil davlatga aylandi (16 noyab.da respublika deb e'lon qilindi). 1919 y. 21 martda V. Sovet Respublikasi böldi. U 1919 y. 1 avg.da ağdarilgaç, mamlakatda Xorti diktaturasi (1920—44) örnatiddi. V. Italiya va Germaniya b-n yaqinlaşdi. Mamlakat iqtisodiyoti Germaniya faşizmiga xizmat qildirildi. 2-jahon uruşida Germaniyaning ittifoqçisi sifatida qatnaşdi. 1944 y. martda gitlerçilar V. ni bosib oldilar. Ular hokimiyat tepasiga F. Salaşini qöydilar. 1944 y. sent.da V. nemis qöşinlaridan ozod qilina boşladi. 1944 y. 22 dek.da tuzilgan V. muvaqqqat milliy hukumati oradan 6 kun ötgaç, Germaniyaga qarşi uruş e'lon qildi. 1945 y. 4 apr.da V. nemis köşinlaridan butunlay ozod etildi. 1946 y. 1 fev.da V. respublika deb e'lon qilindi. 1949 y. dan Vengriya Xalq Respublikasi deb ataldi. Mamlakatda sanoat, banklar, transport davlat ixtiyoriga olindi, yer islohoti ötkazildi. Kompartiyaning bir partiyali rejimi keng miqyosda ijtimoiy norozilikka sabab böldi. 1956 y. okt.dagi xalq isyonida demokratik erkinliklar berilişi talab qilindi. Şöro qurolli kuçlari bu isyonni şafqatsizlarça bostirdi. Varşava şartnomasidan çiqmoqçi ekanini e'lon qilgan I. Nad huqumati qamoqqa olindi. Şundan keyingi yillarda Ya. Kadar boşçiligidagi mamlakat rahbariyati mafkuraviy murosa va xöjalik islohoti ötkaziş yöli b-n Vengriya sotsialistik işçi partiyasining mavqeini mustahkamlaşga urindi. 1989 y. da 1949 y. gi konstitutsiya özgartirilib, V. demokratik huquqiy davlat deb e'lon qilindi. 1989 y. 18 okt.da mamlakat V. Respublikasi deb ataldi. V. 1955 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 3 martda örnatgan. Milliy bayramlari: 15 mart — 1848—49 y. burjua inqilobining boşlanişi; 20 avg. — V. davlati asosçisi Avliyo Iştvan kuni; 23 okt.—1956 y. inqilob va ozodlik kuraşi boşlangan kun va 1989 y. V. Respublikasi e'lon qilingan kun.
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. V. işçi partiyasi (1918 y.da asos solingan V. Kommunistik partiyasining vorisi, 1948 y.dan V. mehnatkaşlar partiyasi deb atalgan. 1989 y. 7 okt.dagi 14-syezdda partiya faoliyatini töxtatiş va uning negizida sotsialistik işçi partiyasini tuzişga qaror qilindi. Bu partiya 1993 y. martidan V. işçi partiyasi deb ataladigan böldi), V. sotsialistik partiyasi (1989 y.da taşkil etilgan), V. demokratik forumi (siyosiy taşkilot sifatida 1987 y.da tuzilgan), Erkin demokratlar ittifoqi (1988 y. da asos solingan va siyosiy partiya tarikasida 1989 y.da şakllangan). Kasaba uyuşmalari: Mustaqil kasaba uyuşmalari demokratik ligasi (1988 y.da mustaqil kasaba uyuşmalarini birlaştiriş maqsadida tuzilgan), V. kasaba uyuşmalari federatsiyasi (Umumvengriya kasaba uyuşmalari negizida barpo etilgan; Ta'sis syezdi 1990 y.da bölgan).
Xöjaligi. V. — industrial-agrar mamlakat. Sanoati ilğor texnika b-n qurollangan, q.x. yuksak darajada rivojlangan. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 35,5%, qişloq va örmon xöjaligining uluşi 12%.
Sanoati ning yetakçi tarmoklari: maşinasozlik, qora va rangli metallurgiya, elektronika, oziq-ovqat, mebel va yengil sanoat. Yoqilği-energetika balansida kömir asosiy örin egallaydi (Tatabanya, Oroslan, Borşod, Meçek va b. konlar). Neft va tabiiy gaz qazib oliş rivojlangan. Elektr energiya asosan issiqpik elektr st-yalarida hosil qilinadi (yiliga örtaça 32,5 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi). Qora metallurgiya asosan çetdan keltiriladigan ruda va koks asosida işlaydi. Bu tarmoqning asosiy markazlari: Mişkols, Ozd va Dunayvaroş. Boksit-alyuminiy sanoati hal qiluvçi ahamiyatga ega (Almaşfyuzit, Ayka, Tatabanya, Inot, Nirad-Deaki va b.). Maşinasozlikning asosiy tarmoqlari — elektr texnika, priborsozlik, aloqa vositalari, hisoblaş texnikasi, tibbiyot asbob-uskunalari i.ç., şuningdek transport vositalari, ayniqsa kemasozlik, t.y. vagonlari, avtobus i. ç. («Ikarus» z-dlari) rivojlangan. Metall qirqiş stanoklari, kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoati uçun asbob-uskunalar, q.x. maşinalari, yoritiş priborlari ham işlab çiqariladi. Maşinasozlikning asosiy markazlari: Budapeşt, Dyor, Mişkols, Sekeşfexervar va Debretsen. Farmatsevtika korxonalari Budapeşt va Debretsenda joylaşgan. Kimyo sanoati (ma'danli öğitlar, organik sintez mahsulotlari i.ç.) muhim ahamiyatga ega. Yengil sanoat tarmoqlari orasida töqimaçilik, tikuvçilik, poyabzal i.ç. (Budapeşt, Dyor, Seged, Peç va b. şaharlarda), oziq-ovqat sanoati (vinoçilik, meva-sabzavot konserva, un tortiş, qand-şakar, göşt sanoati va b.) rivojlangan.
Qişloq xöjaligida asosiy örinni dehqonçilik oladi. Haydaladigan yerning 2/3 qismiga ğalla ekiladi. Texnika ekinlaridan qand lavlagi, kungaboqar, tamaki, şuningdek kartoşka yetiştiriladi. Sabzavotçilik, boğdorçilik va uzumçilik mahsulotining ançagina qismi çet ellarga çiqarib sotiladi. Çorvaçilikning asosiy tarmoqlari— çöçqaçilik va parrandaçilik. Qoramolçilik, qöyçilik va sut mahsulotlari yetiştiriş ham rivojlangan. Balaton kölida va Dunay daryosida baliq ovlanadi.
Transporti. T. y. va avtomobil transporti V. transportining asosini taşkil kiladi. T. y.larning uz. — 7752 km (2277 km elektrlaştirilgan), avtomobil yöllarining uz. —30 ming km dan ortiq, içki suv yöllarining uz. 1,6 ming km ni taşkil etadi. Dunay daryosida kemalar katnaydi; u kanal orqali Balaton köli b-n tutaştirilgan. Asosiy porti — Budapeşt ş.
V. çetga asosan maşinalar va asbob-uskunalar, ximikatlar, elektr aşyolari, boksit, dori-darmon, kiyim-keçak, q. x. va oziq-ovqat sanoati mahsulotlari çiqaradi. Çetdan xom aşyo, yoqilği, yengil va yuk avtomobillari, traktorlar, don kombaynlari, ma'danli öğitlar va b. sotib oladi. Çet el sayyohligi rivojlangan. V. iktisodiyotiga xorijiy sarmoya jalb etiş sur'atlari ança yuqori. V. ningtaşqi savdodagi mijozlari — Ğarbiy va Şarqiy Yevropa mamlakatlari. Pul birligi — forint.
Tibbiy xizmatga Soğliqni saqlaş vazirligi rahbarlik qiladi. V. da 90 mingdan ortiq örinli kasalxonalar bor; 30 mingga yaqin şifokor tibbiy yordam körsatadi. Şifokorlarni Budapeşt, Seged, Peç, Debretsendagi tibbiyot in-tlari tayyorlaydi.
Xalq maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. V. da 8 y. lik majburiy boşlanğiç ta'lim joriy etilgan. Davlatga, çerkovga karaşli, xususiy örta öquv yurtlari bor. V. da 887 örta maxsus öquv yurti va 91 oliy öquv yurti hamda kollejlar işlaydi. Budapeşt universiteti V. dagi eng yirik oliy öquv yurtidir. Peç ş.dagi un-t (1367 y. taşkil etilgan) ham mamlakatdagi eng qad. öquv yurtlaridan. V. da Vengriya Fanlar akademiyasi, geol., zootexnika, farmakokimyo va boşqa i. t. institutlari bor. Yirik kutubxonalari: Davlat kutubxonasi, Budapeşt un-ti, parlament kutubxonalari. V. da Milliy muzey (1802 y. taşkil etilgan), Milliy galereya, Tasviriy san'-at, tabiiyot-tarix, ilmiy-texnologiya (hammasi Budapeşt ş.da), Şopron ş.da Ferens List, Sekeşfexervarda qirol Iştvan muzeylari mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. V. da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Eng yiriklari: «Deyli nyus» («Kundalik yangiliklar», ingliz va nemis tillaridagi kundalik gaz., 1979 y. dan), «Kurir» (mustaqil kundalik gaz., 1990 y.dan), «Madyar nemzet» («Venger millati», kundalik siyosiy gaz., 1938 y. dan), «Madyar xirlap» («Venger gazetasi», kundalik siyosiy gaz., 1968 i. dan), «Nepsabadşag» («Xalq erki», kundalik gaz., 1942 y. dan), «Nepsava» («Xalq sözi», kundalik gaz., 1873 y. dan), «Sabadşag» («Ozodlik», haftalik gaz., 1990 y. dan), «Kortarş» («Zamondoş», oylik adabiy jur., 1957 y.dan), «Madyar şayto» («Vengriya matbuoti», oylik jur., 1960 y.dan), «May magazin» («Zamonaviy jurnal», oylik jur., 1981 y.dan). V. telegraf agentligi (MTI) 1880 y. da, V. radiosi 1924 y.da, V. televideniyesi 1957 y. da taşkil etilgan.
Adabiyotining tarixi xalq oğzaki ijodidan boşlanadi. Uning ayrim parçalari örta asrlarga oid lotin tilidagi risolalarda saqlanib qolgan. Noma'lum muallifnimg «Vengerlarning işlari» risolasi şu jumladandir. Venger tilidagi dastlabki yozma adabiyot obidalari — «Qabr ustidagi va'z», «Assizlik Fransiskning sarguzaşti» asarlari 13—14-a. larga mansub. Ya. Pannonius va B. Balaşşi 15— 16-a. larda lirik şe'rlari b-n maşhur böldilar. Turklar zulmiga qarşi mustaqillik yölidagi kuraşga bağişlangan asarlar milliy adabiy tilning şakllanişiga barakali ta'sir qildi. M. Zrinining «Siget falokati» epik dostonida milliy birlik ğoyasi madh etildi. M. Dyondyoşining epik asarlari 17-a. venger klassitsizmining namunasidir. 18-a. da ma'rifatçilik adabiyoti paydo böldi. Bu davrda «Agis», «Faylasuf», «Tarimenning sayohati» asarlarining muallifi D. Beşşenei, demokratik ruhdagi «Doroteya» hajviy eposi b-n şuhrat qozongan M. Çokonai-Vitez ijodi muhim. Y. Katoni, M. Vyoryoşmarti, milliy madhiya matnining muallifi F. Kyolçei romantik asarlari b-n tanildi. 19-a. ning 40- y. larida adabiyotda realizm kurtaklari körina boşladi. Y. Etvyoş «Qişloq notariusi», «1514 yilda Vengriya» romanlarida eski feodal tartiblarini tanqid qildi, Doji boşçiligidagi dehqonlar qözğolonini aks ettirdi. «Pahlavon Yanoş», «Milliy qöşiq» epik dostonlarining muallifi Şandor Petyofi venger şe'riyatini xalqçillik, demokratizm, realizm goyalari b-n boyitdi. Petyofi şe'riyati 1848—49 i. lar inqilobida zör ahamiyat kasb etdi. Bu davrda Ya. Aranning Toldi haqidagi poemalar trilogiyasi («Toldi», «Toldi keçasi», «Toldining muhabbati») va qator şe'rlarida dehqonlarning feodal tuzumga qarşi noroziliklari ifodalandi.
Venger adabiyotiga şoir E. Adi katta hissa qöşdi. Uning «Venger daştida», «Venger yakobinçisi qöşiği», «Dyord Doji nevarasi», «Jangovar yöl» kabi asarlari jamiyatni qayta quriş ruhi b-n suğorilgan. 1- va 2-jahon uruşlari orasidagi davrda venger inqilobiy lirikasining yirik vakili A. Yojef asarlari keng tarqaldi. Ispan milliy ozodlik kuraşida general Lukaç nomi b-n şuhrat qozongan yozuvçi Mate Zalka qator asarlarida, şuningdek «Doberdo» romanida ozodlik yölidagi kuraşçilar obrazini yaratdi, mehnatkaşlar ongining uyğonişini haqqoniy tasvirladi. V. adabiyotining yirik vakillari L. Meşterxazi, A. Berkeşi, I. Dobozi, L. Erdyoş asarlari yangi insonning şakllanişi masalalariga bağişlangan. Tanikli şoirlardan D. Iyeş, I. Şimon, G. Garai lirik asarlari, Y. Darvaşning «Badmast yomğir» romani va D. Fekyotning «Vraç ölimi», F. Şantining «Soat yigirma», I. Erkenning «Totovlar xonadoni» qissalari ijtimoiy mavzuning çuqur tahlil etilişi, ruhiy holat tasvirining teran falsafiyligi b-n V. adabiyotida alohida örin oladi.
Me'morligi. V. hududida paleolit va neolit davrlariga oid manzilgoxlarning qoldiqlari, skif-sarmat va antik madaniyatlarning yodgorliklari topilgan. Milodning dastlabki asrlariga mansub Qad. Rim me'moriy yodgorliklari saqlangan. 11—12-a. larda Peç, Estergomda me'morlik maktablari vujudga keldi. 11 —13-a. larda roman va gotika uslubidagi qörğonlar, qasrlar va turar joylar qurildi. 15-a. ning 2-yarmidan Uyğoniş davri tamoyillari vujudga kela boşladi. 17-a. oxirlarida avstriyaliklar ta'sirida barokko uslubi yoyildi. 19-a. da klassitsizm uslubi tarkib topdi. 19-a. oxirida Budapeştni quriş avj oldi (parlament binosi, opera teatri va b.). 19—20-a. bösağasida venger «moderni» me'morligida xalq me'morligi usullaridan foydalanildi. 20-a. örtalaridagi V. me'morlari salobatli sanoat, turar joy, ma'muriy binolar barpo etişga kirişdilar. Komlo, Varianati, Budapeşt ş. larida jahonning eng kurkam me'moriy majmualari barpo etildi. Budapeştdagi markaziy stadion (me'mor K. David vab.), binokorlik sanoati kasaba uyuşmasi xodimlari uyi (me'mor L. Gardoraş va b.), Dunay daryosiga qurilgan Erjebet köprigi (me'mor P. Şali), Balaton köli böyidagi mehmonxonalar va b. binolar V. me'morligining muvaffaqiyati bölib, industrial asosda barpo etilgan.
Tasviriy san'ati. V. hududida sopol haykallar (neolit davri), kelt va skiflarning san'at yodgorliklari saqlanib qolgan. Rim davri manzilgohlarida turli rasmlar, haykalçalar, guldonlar topilgan. Örta asrlardagi rassomlik, haykaltaroşlik (Avliyo Georgiyning otga minib turgan haykali, bronza, 14-a., Marton va Dyerd Kolojvarlar işlagan) hamda badiiy hunarmandlik buyumlari saqlangan. Uyğoniş davrida (15-a. oxirlari, 16-a. boşlari) V. san'ati yuksak bosqiçga kötarildi. Ötmiş an'analari turklar hukmronligi davrida ham mahalliy tusda davom etdi. Bu narsa yozma kitoblarni bezaşda, amaliy-bezak san'atida namoyon böldi. 17-a. oxiri, 18-a. boşlarida barokko uslubidagi portret rassomligi rivojlandi (A. Manoki). 19-a. da portret (M. Barabaş), manzara (ota-bola Markolar), rassomlik, haykaltaroşlik (I. Ferensi), suratkaşlik (M. Ziçi) rivojlandi. 1848—49 y.lardagi inqilobdan keyin ozodlik ğoyalari b-n suğorilgan tarixiy kartinalar yaratildi (V. Madaras, B. Sekey). Maşhur rassom M. Munkaçi esa ijtimoiy hayotni ifodalovçi çuqur ğoyali kartinalar yaratdi. 19-a. oxiri, 20-a. boşlarida I. Reves, A. Fenyeş, Ya. Tornyai, K. Keriştok, D. Rudnai kabi rassomlar venger rassomligi an'analarini davom ettirdilar. M. Ijo, A. Ştrobl kabi haykaltaroşlar realistik asarlar yaratdilar. Şu davr V. san'atida Ş. Xolloşi asos solgan Nadban realistik rassomlik maktabi katta rol öynadi. V. ning 20—30-y.lar san'atida Dyula Derkoviç va Iştvan Deşi-Xuber kabi maşhur rassomlar ijod qildilar. Faşizm tartibi örnatilgandan keyin köpgina taraqqiyparvar rassomlar çet ellarda işladilar, mamlakatda qolganlari ijtimoiy ötkir ta'sirçan asarlar yaratdilar. Rassomlardan Bertalan Por, Aurel Bernat, Iştvan Syoni, haykaltaroşlardan Beni Ferensi, Jigmond Kişfaludi-Ştrobl, Yojef Şomodi, Tamaş Viga, Dyord Şegeşdi, Ferens Kovaç va b. Vengriya tasviriy san'atini boyitdilar. V. da amaliy san'at ham qad. an'analarga ega; Noemi Ferens yaratgan gobelenlar, Margit Kovaç yaratgan sopol buyumlar e'tiborli.
Musiqasi. Venger xalq qöşiqlari bir ovozlidir; qad. ohanglari esa mari,udmurt, çuvaş kuylarini eslatadi. Igrits deb ataluvçi venger xalq baxşidostonçilari haqidagi dastlabki ma'lumot Yu-a.ga taalluqli. Xristianlik rasmiy din bölib qolgaç (10-a.), Grigoriyem xoralining ta'siri kuçaydi. Professional V. musiqasi (13-a. dan) zodagonlar orasida ravnaq topdi. Unda Ğarbiy Yevropa musiqasi b-n venger xalq musiqa ohanglari qöşildi. 16-a. da lyutnya ijroçisi va xonanda Ş. Tinodining tarixiy mavzudagi dastlabki dunyoviy qöşiklari, B. Bakfark kabi sozandakompozitorlarning çolğu asarlari naşr etildi. 17—18-a. larda V. zodagonlarining köpçiligi özlarining xor hamda çolğu kapellalari b-n nom çiqarişdi.
18-a. oxiridan çolğu musiqasining yangi raqsbop janri — verbunkoş taraqqiy etdi. Uning şakllanişida V. löli sozandalari katta rol öynadi. Keyinçalik milliy musiqaning asosiy uslubi darajasiga kötarllgan verbunkoş barça janrlarga ta'sir qildi. Kompozitor Y. Ruziçka şu uslub zaminida birinçi V. operasi («Belaning qoçişi», 1822) ni yozdi. Öz ijodida verbunkoş b-n Italiya operanavislik tajribasini qöşgan 19-a. atoqli kompozitori F. Erkel «Bank ban», «Laslo Xunyadi», «Dyord Doja» singari milliy ozodlik harakati ruhidagi operalarni yaratdi. Verbunkoş ohanglari Gaydn, Motsart. Betxoven, Şubert, Brams, Berlioz, List singari kompozitorlarni ilhomlantirdi. 1834 y. da dastlabki Milliy musiqa maktabi taşkil topdi. Şuning zaminida F. List Musiqa akademiyasini barpo qildi (1918 y. dan List nomidagi Oliy musiqa san'ati maktabiga aylangan). Peştda opera teatri (1837), Milliy konservatoriya (1840, keyinçalik oliy musiqa maktabi deb iomlangan) barpo böldi. 1853 y. Filarmoniya jamiyati taşkil topdi. Maşhur pianinoçi, kompozitor F. List faoliyati 19-a. V. musiqa taraqqiyotida katta rol öynadi. B. Bartok, 3. Koday singari kompozitor va musiqaşunoslar xalq ijodi asarlarini örganib, V. musiqa madaniyati rivojiga katta hissa qöşdilar. 20-a. da F. Legar, I. Kalman, V. Yakobi operettalari olamga maşhur böldi. V. musiqasi taraqqiyotida A. Mixay, P. Kadoşa, R. Maroş, E. Servanskiy, F. Farkaş, D. Ranki. P. Yardani, Ş. Sokolai, J. Durko singari kompozitor va musiqaşunoslarning xizmatlari katta.
Teatri. Teatr kurtaklari 9-a.dagi köçmançi vengerlarning uyinlari va marosimlariga borib taqaladi. Qiziqçimasxarabozlar va baxşilar öziga xos xalq madaniyatining namoyandalari edi. 17-a. oxiri — 18-a. boşlarida maktab teatrlari rayem böldi. 18-a. boşida saroy teatr truppalari yuzaga keldi. 1790 y.da birinçi professional teatr taşkil qilindi. 1837 y.da Peştda «Peşti madyar sinxaz» nomli doimiy teatr (1840 y. dan Venger milliy teatri) oçildi. V. teatrining şakllanişida aktyorlardan M.'Lendvai, G. Egreşşi, R. Laborfalvi, M. Yasai, rej. E. Paulai katta rol öynadilar. 19-a. oxirida yana bir qator viloyatlarda teatrlar taşkil etildi. 1-va 2- jahon uruşi orasida V. teatri çuqur tuşkunlikka uçradi. Uruşdan keyin yangi teatrlar işga tuşirildi: Budapeştda Ş. Petyofi nomidagi teatr, M. Yokai nomidagi teatr, Seged, Peç va b. şaharlardagi teatrlar. Rej. lardan T. Mayor, E. Gellert, K. Kazimir, L. Vamoş, aktyorlardan G. Bayor, K. Tolnai, A. Şomlai, M. Gabor, £. Rutkai, L. Başti maşhur.
1925 y.da Budapeştda turğun operetta teatri (1949 y. dan Milliy teatr) taşkil qilindi. Balet san'ati 19-a. oxirida paydo bölib, 20-a. boşida rivojlandi. Budapeştdagi Milliy teatr qoşida balet maktabi bor. V. da estrada, qöğirçoq teatri, sirk va sirk maktabi ham mavjud.
Kinosi. 19-a. oxirida dastlabki xronika filmlari suratga olina boşladi. 1896 i. Budapeştda birinçi kinoteatr oçildi. 1901 y. da venger filmi «Rake» (rej. B. Jitkovskiy) yaratildi. Şu filmdan ilmiy-ommabop kino tarixi boşlangan. 1912 y. 14 okt.da milliy badiiy kinematografiya yuzaga keldi. 1912 y. dan V. filmlari muntazam suratda işlab çiqarila boşladi. Keyingi yillarda V. da yaratilgan filmlar haqqoniyligi, jiddiy masalalarni kötarib çiqqanligi b-n ajralib turadi. V. kinematografiya ilmiy tadqiqot in-ti (1956), Teatr va kino in-ti bor. V. da işlab çiqarilgan köpgina badiiy va qisqa metrajli filmlar xalqaro kinofestivallarda mukofotlangan. 60—80-y. lardagi eng yaxşi filmlar: «20 soat» (rej. 3. Fabri), «Ota» (rej. I. Sabo), «Noumid» (rej. M. Yanço), «Fotosurat» (rej. P. Zolnai) va b. I. Peçi, K. Tolnai, M. Gabor, L. Başti, Ye. Rutkai kabilar V. kinosining maşhur aktyorlaridir.
Özbekiston-V. munosabatlari. Venger va özbek xalklari örtasidagi aloqalar tarixi ötgan asrdan boşlanadi. Bir neça maşhur venger sayyohining Örta Osiyoga qilgan safarini bu yöldagi dastlabki odim deyiş mumkin. 19-a. da Turkistonga venger sayyohlari G. Vamberi, Yenyo Ziçi, 20-a. boşida Dyord Almaşi kelib, söngra öz sayohatlari töğrisida kitoblar naşr qildirişgan. V. 1991 y. 26 dek.da ÖzR ning mustaqilligini tan oldi. 1992 y. ikki davlat örtasida diplomatiya munosabatlari örnatilgaç, şu yili mart oyida Özbekistan Boş vaziri rahbarligidagi delegatsiya V. Respublikasiga taşrif buyurdi, ikki mamlakat örtasida savdo-iqtisodiy munosabatlar töğrisidagi hukumatlararo bitim imzolandi. Mazkur hujjat ikki davlatning teng huqukli va özaro manfaatli asosda hamkorligi uçun ilk asos bölib xizmat qila boşladi.
1993 y.ning apr.da Özbekistonga V. taşqi işlar vazirligining davlat kotibi rahbarligidagi delegatsiya taşrifidan söng ikki davlat örtasida siyosiy, iqtisodiy, madaniy aloqalar yölga qöyildi. Tez orada «Mogyurt», «Boglina» kabi venger firmalari Özbekistonga kirib kela boşladi. «Mogyurt» firmasi orqali yurtimizga maşhur «Ikarus» avtobuslari va ularning ehtiyot qismlari keltirila boşlagan bölsa, yana boşqa firma va kompaniyalar dori-darmon, yengil sanoat mahsulotlarini olib keliş b-n şuğullanişga kirişdi. Jizzax viloyatining Zafarobod tumanida vengriyalik şeriklar b-n parrandaçilik sohasida hamkorlik yölga qöyildi.
1995 y. Toşkentda V. savdo va madaniyat markazi işga tuşdi. Markaz taşabbusi b-n 1996 y. ning kuzida oçilgan körgazma zali poytaxt aholisi va mehmonlariga yaxşi xizmat körsatdi.
Mamlakatlarimiz örtasidagi özaro savdo-sotiqning salmoqli qismini Özbekistan paxtasi va V. buğdoyi egallaydi. Jumladan, 1996 y. V. ga 25 mln. AQŞ dollari hajmida paxta va paxta mahsulotlari jönatildi. V. dan esa jami 20 mln. AQŞ dollari hajmida turli tovarlar keltirildi.
1997 y.ning dastlabki sakkiz oyida tovar ayirboşlaş qariyb 30 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi.
UzR Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki V. ning «Bank Budapeşt». «Markaziy Yevropa xalqaro banki», «Vengriya taşqi savdo banki», «Bank Majyar Xitel», «Bank Majyar Kulkereskedelmi», «Bank Inter-Yevropa» banklari b-n vakillik munosabatlari örnatgan. V. Eksimbanki esa UzR Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy bankining asosiy hamkoridir.
UzR Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligida V. ning «Novi Treyd KFT» firmasi (har qanday turdagi «Ikarus» avtobuslarini yetkazib beriş va ularga servis xizmati körsatiş) va «Gedeon Rixter aksiyadorlik jamiyati» rasmiylaştirilgan. Mazkur vazirlikda venger sarmoyasi iştirokidagi «Fayz Ltv Tekstil» (ip gazlama sanoati), «Revina» (ozuqa moddalari i. ç.), «Shark caola» (upa-elik va pardoz-andoz buyumlari i.ç.), «Novi Treyd-R» (vositaçilik xizmatlari) qöşma korxonalari va 100% venger sarmoyasi qöyilgan «Nordaks» (taşqi savdo faoliyati), «Trabikum» (ulgurji savdo), «Viklar Revmip» (kimyoviy mahsulotlar i.ç.) korxonalari röyxatga olingan.
V. prezidentining 1997 y. okt. dagi Özbekistonga taşrifi yakunlari ikki davlat örtasidagi munosabatlarda buril iş yasaş uçun şaroit vujudga keltirdi, jumladan, har tomonlama hamkorlik va döstona munosabatlarli yanada çuqurlaştiriş töğrisidagi deklaratsiya, diplomatik pasportga ega bölgan fuqarolarning özaro vizasiz safari tartibi haqidagi bitim. sayyohlik sohasida hamkorlik töğrisidagi bitim imzolandi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕНГРИЯ (Magyarorszag), Венгрия Республикаси (Magyar Koztar-sasag) — Европанинг марказий қисмида, Дунай дарёсининг ўрта оқимида жойлашган давлат. Майд. 93 минг км2.
Аҳолиси 10,44 млн. киши (2000). Пойтахти — Будапешт ш. Маъмурий жиҳатдан 19 вилоят (медье) га бўлинади. Будапешт алоҳида маъмурий бирлик қилиб ажратилган.
Давлат тузуми. В. — демократик давлат. Амалдаги конституцияси 1949 й. 20 авг.да қабул қилинган (кейинчалик ўзгариш ва қўшимчалар киритилган). Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Ф. Мадл). Президент мамлакат қуролли кучларининг бош қўмондони ҳисобланади, ҳукумат бошлиғини тайинлайди, қамал ёки фавқулодда ҳолат эълон қилиш ҳуқуқига эга. Унинг ваколат муддати — 5 й. Қонун чиқарувчи органи — парламент — Давлат мажлиси. Уни аҳоли ялпи тенг ва яширин овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатга сайлайди. Ижроия ҳокимият органи Вазирлар Кенгаши бўлиб, унга бош вазир бошчилик қилади.
Табиати. Мамлакат ҳудуди асосан те-кисликдан иборат. Дунай дарёсининг сўл соҳили — Катта Ўрта Дунайнинг бир қисмида 100 — 200 м баландликдаги тепаликлар учрайди. Дунайнинг ўнг соҳили 150—200 м баландликдаги Дунантуль ўрқир текислиги ва Ўрта Венгер тоғларининг массивлари (Баконь, Вертеш, Пилиш, Мечек ва б.) дан иборат. Мамлакатнинг шим.-ғарбида Кичик Ўрта Дунай пасттекислигининг жан. қисми (Кишальфёльд), шим.- шарқда Карпат тоғларининг этаклари (мамлакатнинг энг баланд нуқтаси — Матра массивидаги Кекеш тоғи, 1015 м), ғарбда Альп тоғларининг ён бағри (бал. 500—800 м) жойлашган. Асосий фойдали қазилмалари: боксит, қўнғир ва тошкўмир, нефть, табиий газ, уран, марганец, темир рудалари. Балатон кўли қирғоқларида шифобахш термал ва маъданли иссиқ сув булоқлари бор. Иқлими — мўьтадил, континентал. Янв. да ўртача т-ра — 2, —4°, июлда 20, 22,5°. Йиллик ёғин миқдори шарқда 450 мм дан жан.-ғарбда 900 мм гача. Шар-қида қурғоқчилик бўлиб туради. Ёғиннинг кўпи ёз бошида ва кузда ёғади. Дунай дарёси В. ни ва унинг пойтахти — Будапештни кесиб ўтади. Унинг ирмоқлари — Тиса, Раба. В. да кўллар кам, энг каттаси Балатон кўли. Ерларининг кўп қисми — қора тупроқ. Тоғ ва адирларда қўнғир ўрмон ва карбонатли чим. Тиса ва Дунай водийларида аллювиал тупроқпар. Альфёльдда шўрланган кам унум тупроқлар учрайди. В. ҳудудининг 17,6 % ўрмон б-н қопланган. Ўрмонлар асосан тоғ ён бағирларининг 300— 400 м дан баланд қисмларида сақланиб қолган. Ҳайвонлардан қуён, дала сичқони, юмронқозиқ, тулки, типратикан, қушлардан тўрғай. қораялоқ, қизилиштон, бойқуш. қамишзорларда сув паррандалари учрайди. В. да Қишбалатон қўриқхонаси, Тихань, Хортобад ва б. миллий боғлар бор.
Аҳолининг 97% венгерлар, шунингдек немислар, словаклар, хорватлар, руминлар, яҳудийлар, серблар, словенлар, поляклар, лўлилар ва б. ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги: 1 км: га 115 киши тўғри келади, 62% аҳоли шаҳарларда истиқомат қилади. Диндорлар асосан католиклар (64%) ва протестантлар (23%). Расмий тили — венгер тили. Йирик шаҳарлари: Будапешт, Мишкольц, Дебрецен, Сегед, Печ.
Тарихи. В. ҳудудида дастлабки манзилгоҳлар палеолит даврида пайдо бўлган. Бу ерда скиф, иллирий, кельт қабилалари яшаган. Мил. ав. 1-а. охири ва мил. 2-а. бошларида уларни Рим империяси забт этган. Кейинчалик, халқларнинг буюк кўчиши даврида В. ҳудудида герман ва туркий элатлар келиб жойлашган. 6-а. да славянлар келган. Ҳоз. венгерларнинг аждодлари мил. давр бошларида Қора денгиз бўйларида яшар эди. Кўчманчи чорвадор венгер қабилалари 9-а. охирларида ғарбга силжиб, ҳоз. В. ҳудудига келиб жойлашган. В. давлатининг шаклланишида 997 й. христианликнинг қабул қилиниши ва князь Иштван I нинг тахтга ўтириши муҳим роль ўйнади. У 1000 й.да ўзини қирол ва давлатни қироллик деб эълон қилди. 10-а. нинг иккинчи ярмидан бошлаб деҳқончилик ривож топди, ерга хусусий мулкчилик кучая борди. Мўғулларнинг ҳужуми (1240—41) В. ни вайрон қилди. Бу даврда қирол Бела JV (1235—70) Австрияга қочди. 1242 й. да босқинчилар кетгач, қирол қайтиб келиб, мамлакат хўжалигини қайта тиклаш, мамлакатни мустаҳкамлаш чораларини кўрди: майда ва ўрта дворянларга имтиёзлар берди, қўшни давлатлар б-н алоқа ўрнатди. Унинг вафотидан кейин феодал тарқоқлик кучайди. Карл Роберт (1308— 42) ва унинг ўғли Лайош (Людовик) (1342—82) даврида ҳокимият марказлаштирилиб, мамлакатнинг иқтисодий тараққиётига эътибор берилди.
15-а. бошидан В. га турклар тахдид солди. Дастлаб 1416, 1418 и. ларда турклар В. жан.га бостириб кирди. Мамлакатдаги феодал тарқоқлик туркларга қарши муваффақиятли кураш олиб боришга халақит берди. Ички низолар кучайди, деҳқонларни эксплуатация қилиш зўрайди. Ўзаро урушлар, деҳқонлар ғалаёни мамлакатни тобора заифлаштирди. Мохач яқинида венгерлар султон Сулаймон армиясилан енгилиб (1526), В. нинг марказий ва жан. қисми Туркияга (150 й. давомида) қарам бўлиб қолди, ғарбий ва шим. қисми Австрияга ўтди. Венгер дворянлари Австрия монархи Фердинанд Габсбургни ўз қироли деб тан олди. В. нинг шарқида Трансильвания князлиги ташкил топди, кейинчалик у ҳам Австрияга қарам бўлиб қолди (1858).
18-а. дан бошлаб чет эл зулмига қарши озодлик кураши кучайди, бу кураш Ференц II раҳбарлигида 10 й. давом этиб, пировардида мағлубиятга учради. 1711 й.ги Сатмар сулҳига мувофиқ, Австрия ўз таъсирини бутун В. ҳудудига ўтказа бошлади. Габсбурглар ўтказган қатор ислоҳотлар ва «маърифатли абсолютизм» сиёсатига қарамай, 18-а. охиридаги Француз буржуа инқилоби таъсирида В. да Австрия ҳукмронлигига қарши норозилик кучайди. 1848 й. 15 мартда В. Да помешчиклар тузуми ва Австрия зулмига қарши инқилоб бошланди. 1849 й. 5 янв. да Австрия қўшинлари В. пойтахтига кирди. В. нинг барча қонунлари бекор қилинди, мамлакат Австриянинг вилоятига айлантирилди. 1867 й. Австрия ҳукумати венrep ҳукмрон доиралари б-н келишиб Австрия-В. монархиясини тузди.
1 -жаҳон уруши натижасида бу монархия парчаланди. 1918 й. окт.даги инқилоб натижасида В. мустақил давлатга айланди (16 нояб.да республика деб эълон қилинди). 1919 й. 21 мартда В. Совет Республикаси бўлди. У 1919 й. 1 авг.да ағдарилгач, мамлакатда Хорти диктатураси (1920—44) ўрнатидди. В. Италия ва Германия б-н яқинлашди. Мамлакат иқтисодиёти Германия фашизмига хизмат қилдирилди. 2-жаҳон урушида Германиянинг иттифоқчиси сифатида қатнашди. 1944 й. мартда гитлерчилар В. ни босиб олдилар. Улар ҳокимият тепасига Ф. Салашини қўйдилар. 1944 й. сент.да В. немис қўшинларидан озод қилина бошлади. 1944 й. 22 дек.да тузилган В. мувақққат миллий ҳукумати орадан 6 кун ўтгач, Германияга қарши уруш эълон қилди. 1945 й. 4 апр.да В. немис кўшинларидан бутунлай озод этилди. 1946 й. 1 фев.да В. республика деб эълон қилинди. 1949 й. дан Венгрия Халқ Республикаси деб аталди. Мамлакатда саноат, банклар, транспорт давлат ихтиёрига олинди, ер ислоҳоти ўтказилди. Компартиянинг бир партияли режими кенг миқёсда ижтимоий норозиликка сабаб бўлди. 1956 й. окт.даги халқ исёнида демократик эркинликлар берилиши талаб қилинди. Шўро қуролли кучлари бу исённи шафқатсизларча бостирди. Варшава шартномасидан чиқмоқчи эканини эълон қилган И. Надь ҳуқумати қамоққа олинди. Шундан кейинги йилларда Я. Кадар бошчилигидаги мамлакат раҳбарияти мафкуравий муроса ва хўжалик ислоҳоти ўтказиш йўли б-н Венгрия социалистик ишчи партиясининг мавқеини мустаҳкамлашга уринди. 1989 й. да 1949 й. ги конституция ўзгартирилиб, В. демократик ҳуқуқий давлат деб эълон қилинди. 1989 й. 18 окт.да мамлакат В. Республикаси деб аталди. В. 1955 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 3 мартда ўрнатган. Миллий байрамлари: 15 март — 1848—49 й. буржуа инқилобининг бошланиши; 20 авг. — В. давлати асосчиси Авлиё Иштван куни; 23 окт.—1956 й. инқилоб ва озодлик кураши бошланган кун ва 1989 й. В. Республикаси эълон қилинган кун.
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. В. ишчи партияси (1918 й.да асос солинган В. Коммунистик партиясининг вориси, 1948 й.дан В. меҳнаткашлар партияси деб аталган. 1989 й. 7 окт.даги 14-съездда партия фаолиятини тўхтатиш ва унинг негизида социалистик ишчи партиясини тузишга қарор қилинди. Бу партия 1993 й. мартидан В. ишчи партияси деб аталадиган бўлди), В. социалистик партияси (1989 й.да ташкил этилган), В. демократик форуми (сиёсий ташкилот сифатида 1987 й.да тузилган), Эркин демократлар иттифоқи (1988 й. да асос солинган ва сиёсий партия тарикасида 1989 й.да шаклланган). Касаба уюшмалари: Мустақил касаба уюшмалари демократик лигаси (1988 й.да мустақил касаба уюшмаларини бирлаштириш мақсадида тузилган), В. касаба уюшмалари федерацияси (Умумвенгрия касаба уюшмалари негизида барпо этилган; Таъсис съезди 1990 й.да бўлган).
Хўжалиги. В. — индустриал-аграр мамлакат. Саноати илғор техника б-н қуролланган, қ.х. юксак даражада ривожланган. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 35,5%, қишлоқ ва ўрмон хўжалигининг улуши 12%.
Саноати нинг етакчи тармоклари: машинасозлик, қора ва рангли металлургия, электроника, озиқ-овқат, мебель ва енгил саноат. Ёқилғи-энергетика балансида кўмир асосий ўрин эгаллайди (Татабанья, Орослань, Боршод, Мечек ва б. конлар). Нефть ва табиий газ қазиб олиш ривожланган. Электр энергия асосан иссиқпик электр ст-яларида ҳосил қилинади (йилига ўртача 32,5 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади). Қора металлургия асосан четдан келтириладиган руда ва кокс асосида ишлайди. Бу тармоқнинг асосий марказлари: Мишкольц, Озд ва Дунайварош. Боксит-алюминий саноати ҳал қилувчи аҳамиятга эга (Альмашфюзит, Айка, Татабанья, Инот, Ньирад-Деаки ва б.). Машинасозликнинг асосий тармоқлари — электр техника, приборсозлик, алоқа воситалари, ҳисоблаш техникаси, тиббиёт асбоб-ускуналари и.ч., шунингдек транспорт воситалари, айниқса кемасозлик, т.й. вагонлари, автобус и. ч. («Икарус» з-длари) ривожланган. Металл қирқиш станоклари, кимё, енгил, озиқ-овқат саноати учун асбоб-ускуналар, қ.х. машиналари, ёритиш приборлари ҳам ишлаб чиқарилади. Машинасозликнинг асосий марказлари: Будапешт, Дьёр, Мишкольц, Секешфехервар ва Дебрецен. Фармацевтика корхоналари Будапешт ва Дебреценда жойлашган. Кимё саноати (маъданли ўғитлар, органик синтез маҳсулотлари и.ч.) муҳим аҳамиятга эга. Енгил саноат тармоқлари орасида тўқимачилик, тикувчилик, пойабзал и.ч. (Будапешт, Дьёр, Сегед, Печ ва б. шаҳарларда), озиқ-овқат саноати (виночилик, мева-сабзавот консерва, ун тортиш, қанд-шакар, гўшт саноати ва б.) ривожланган.
Қишлоқ хўжалигида асосий ўринни деҳқончилик олади. Ҳайдаладиган ернинг 2/3 қисмига ғалла экилади. Техника экинларидан қанд лавлаги, кунгабоқар, тамаки, шунингдек картошка етиштирилади. Сабзавотчилик, боғдорчилик ва узумчилик маҳсулотининг анчагина қисми чет элларга чиқариб сотилади. Чорвачиликнинг асосий тармоқлари— чўчқачилик ва паррандачилик. Қорамолчилик, қўйчилик ва сут маҳсулотлари етиштириш ҳам ривожланган. Балатон кўлида ва Дунай дарёсида балиқ овланади.
Транспорти. Т. й. ва автомобиль транспорти В. транспортининг асосини ташкил килади. Т. й.ларнинг уз. — 7752 км (2277 км электрлаштирилган), автомобиль йўлларининг уз. —30 минг км дан ортиқ, ички сув йўлларининг уз. 1,6 минг км ни ташкил этади. Дунай дарёсида кемалар катнайди; у канал орқали Балатон кўли б-н туташтирилган. Асосий порти — Будапешт ш.
В. четга асосан машиналар ва асбоб-ускуналар, химикатлар, электр ашёлари, боксит, дори-дармон, кийим-кечак, қ. х. ва озиқ-овқат саноати маҳсулотлари чиқаради. Четдан хом ашё, ёқилғи, енгил ва юк автомобиллари, тракторлар, дон комбайнлари, маъданли ўғитлар ва б. сотиб олади. Чет эл сайёҳлиги ривожланган. В. иктисодиётига хорижий сармоя жалб этиш суръатлари анча юқори. В. нингташқи савдодаги мижозлари — Ғарбий ва Шарқий Европа мамлакатлари. Пул бирлиги — форинт.
Тиббий хизматга Соғлиқни сақлаш вазирлиги раҳбарлик қилади. В. да 90 мингдан ортиқ ўринли касалхоналар бор; 30 мингга яқин шифокор тиббий ёрдам кўрсатади. Шифокорларни Будапешт, Сегед, Печ, Дебрецендаги тиббиёт ин-тлари тайёрлайди.
Халқ маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. В. да 8 й. лик мажбурий бошланғич таълим жорий этилган. Давлатга, черковга карашли, хусусий ўрта ўқув юртлари бор. В. да 887 ўрта махсус ўқув юрти ва 91 олий ўқув юрти ҳамда коллежлар ишлайди. Будапешт университети В. даги энг йирик олий ўқув юртидир. Печ ш.даги ун-т (1367 й. ташкил этилган) ҳам мамлакатдаги энг қад. ўқув юртларидан. В. да Венгрия Фанлар академияси, геол., зоотехника, фармакокимё ва бошқа и. т. институтлари бор. Йирик кутубхоналари: Давлат кутубхонаси, Будапешт ун-ти, парламент кутубхоналари. В. да Миллий музей (1802 й. ташкил этилган), Миллий галерея, Тасвирий санъ-ат, табииёт-тарих, илмий-технология (ҳаммаси Будапешт ш.да), Шопрон ш.да Ференц Лист, Секешфехерварда қирол Иштван музейлари мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. В. да бир қанча газ. ва жур. лар нашр этилади. Энг йириклари: «Дейли ньюс» («Кундалик янгиликлар», инглиз ва немис тилларидаги кундалик газ., 1979 й. дан), «Курир» (мустақил кундалик газ., 1990 й.дан), «Мадьяр немзет» («Венгер миллати», кундалик сиёсий газ., 1938 й. дан), «Мадьяр хирлап» («Венгер газетаси», кундалик сиёсий газ., 1968 и. дан), «Непсабадшаг» («Халқ эрки», кундалик газ., 1942 й. дан), «Непсава» («Халқ сўзи», кундалик газ., 1873 й. дан), «Сабадшаг» («Озодлик», ҳафталик газ., 1990 й. дан), «Кортарш» («Замондош», ойлик адабий жур., 1957 й.дан), «Мадьяр шайто» («Венгрия матбуоти», ойлик жур., 1960 й.дан), «Май магазин» («Замонавий журнал», ойлик жур., 1981 й.дан). В. телеграф агентлиги (МТИ) 1880 й. да, В. радиоси 1924 й.да, В. телевидениеси 1957 й. да ташкил этилган.
Адабиётининг тарихи халқ оғзаки ижодидан бошланади. Унинг айрим парчалари ўрта асрларга оид лотин тилидаги рисолаларда сақланиб қолган. Номаълум муаллифнимг «Венгерларнинг ишлари» рисоласи шу жумладандир. Венгер тилидаги дастлабки ёзма адабиёт обидалари — «Қабр устидаги ваъз», «Ассизлик Францискнинг саргузашти» асарлари 13—14-а. ларга мансуб. Я. Паннониус ва Б. Балашши 15— 16-а. ларда лирик шеърлари б-н машҳур бўлдилар. Турклар зулмига қарши мустақиллик йўлидаги курашга бағишланган асарлар миллий адабий тилнинг шаклланишига баракали таъсир қилди. М. Зринининг «Сигет фалокати» эпик достонида миллий бирлик ғояси мадҳ этилди. М. Дьёндьёшининг эпик асарлари 17-а. венгер классицизмининг намунасидир. 18-а. да маърифатчилик адабиёти пайдо бўлди. Бу даврда «Агис», «Файласуф», «Тарименнинг саёҳати» асарларининг муаллифи Д. Бешшенеи, демократик руҳдаги «Доротея» ҳажвий эпоси б-н шуҳрат қозонган М. Чоконаи-Витез ижоди муҳим. Й. Катони, М. Вёрёшмарти, миллий мадҳия матнининг муаллифи Ф. Кёльчеи романтик асарлари б-н танилди. 19-а. нинг 40- й. ларида адабиётда реализм куртаклари кўрина бошлади. Й. Этвёш «Қишлоқ нотариуси», «1514 йилда Венгрия» романларида эски феодал тартибларини танқид қилди, Дожи бошчилигидаги деҳқонлар қўзғолонини акс эттирди. «Паҳлавон Янош», «Миллий қўшиқ» эпик достонларининг муаллифи Шандор Петёфи венгер шеъриятини халқчиллик, демократизм, реализм гоялари б-н бойитди. Петёфи шеърияти 1848—49 и. лар инқилобида зўр аҳамият касб этди. Бу даврда Я. Араннинг Толди ҳақидаги поэмалар трилогияси («Толди», «Толди кечаси», «Толдининг муҳаббати») ва қатор шеърларида деҳқонларнинг феодал тузумга қарши норозиликлари ифодаланди.
Венгер адабиётига шоир Э. Ади катта ҳисса қўшди. Унинг «Венгер даштида», «Венгер якобинчиси қўшиғи», «Дьёрдь Дожи невараси», «Жанговар йўл» каби асарлари жамиятни қайта қуриш руҳи б-н суғорилган. 1- ва 2-жаҳон урушлари орасидаги даврда венгер инқилобий лирикасининг йирик вакили А. Йожеф асарлари кенг тарқалди. Испан миллий озодлик курашида генерал Лукач номи б-н шуҳрат қозонган ёзувчи Мате Залка қатор асарларида, шунингдек «Добердо» романида озодлик йўлидаги курашчилар образини яратди, меҳнаткашлар онгининг уйғонишини ҳаққоний тасвирлади. В. адабиётининг йирик вакиллари Л. Мештерхази, А. Беркеши, И. Добози, Л. Эрдёш асарлари янги инсоннинг шаклланиши масалаларига бағишланган. Таникли шоирлардан Д. Ийеш, И. Шимон, Г. Гараи лирик асарлари, Й. Дарвашнинг «Бадмаст ёмғир» романи ва Д. Фекётнинг «Врач ўлими», Ф. Шантининг «Соат йигирма», И. Эркеннинг «Тотовлар хонадони» қиссалари ижтимоий мавзунинг чуқур таҳлил этилиши, руҳий ҳолат тасвирининг теран фалсафийлиги б-н В. адабиётида алоҳида ўрин олади.
Меъморлиги. В. ҳудудида палеолит ва неолит даврларига оид манзилгохларнинг қолдиқлари, скиф-сармат ва антик маданиятларнинг ёдгорликлари топилган. Милоднинг дастлабки асрларига мансуб Қад. Рим меъморий ёдгорликлари сақланган. 11—12-а. ларда Печ, Эстергомда меъморлик мактаблари вужудга келди. 11 —13-а. ларда роман ва готика услубидаги қўрғонлар, қасрлар ва турар жойлар қурилди. 15-а. нинг 2-ярмидан Уйғониш даври тамойиллари вужудга кела бошлади. 17-а. охирларида австрияликлар таъсирида барокко услуби ёйилди. 19-а. да классицизм услуби таркиб топди. 19-а. охирида Будапештни қуриш авж олди (парламент биноси, опера театри ва б.). 19—20-а. бўсағасида венгер «модерни» меъморлигида халқ меъморлиги усулларидан фойдаланилди. 20-а. ўрталаридаги В. меъморлари салобатли саноат, турар жой, маъмурий бинолар барпо этишга киришдилар. Комло, Варианати, Будапешт ш. ларида жаҳоннинг энг куркам меъморий мажмуалари барпо этилди. Будапештдаги марказий стадион (меъмор К. Давид ваб.), бинокорлик саноати касаба уюшмаси ходимлари уйи (меъмор Л. Гардораш ва б.), Дунай дарёсига қурилган Эржебет кўприги (меъмор П. Шали), Балатон кўли бўйидаги меҳмонхоналар ва б. бинолар В. меъморлигининг муваффақияти бўлиб, индустриал асосда барпо этилган.
Тасвирий санъати. В. ҳудудида сопол ҳайкаллар (неолит даври), кельт ва скифларнинг санъат ёдгорликлари сақланиб қолган. Рим даври манзилгоҳларида турли расмлар, ҳайкалчалар, гулдонлар топилган. Ўрта асрлардаги рассомлик, ҳайкалтарошлик (Авлиё Георгийнинг отга миниб турган ҳайкали, бронза, 14-а., Мартон ва Дьердь Коложварлар ишлаган) ҳамда бадиий ҳунармандлик буюмлари сақланган. Уйғониш даврида (15-а. охирлари, 16-а. бошлари) В. санъати юксак босқичга кўтарилди. Ўтмиш анъаналари турклар ҳукмронлиги даврида ҳам маҳаллий тусда давом этди. Бу нарса ёзма китобларни безашда, амалий-безак санъатида намоён бўлди. 17-а. охири, 18-а. бошларида барокко услубидаги портрет рассомлиги ривожланди (А. Маньоки). 19-а. да портрет (М. Барабаш), манзара (ота-бола Марколар), рассомлик, ҳайкалтарошлик (И. Ференци), сураткашлик (М. Зичи) ривожланди. 1848—49 й.лардаги инқилобдан кейин озодлик ғоялари б-н суғорилган тарихий картиналар яратилди (В. Мадарас, Б. Секей). Машҳур рассом М. Мункачи эса ижтимоий ҳаётни ифодаловчи чуқур ғояли картиналар яратди. 19-а. охири, 20-а. бошларида И. Ревес, А. Феньеш, Я. Торняи, К. Керишток, Д. Руднаи каби рассомлар венгер рассомлиги анъаналарини давом эттирдилар. М. Ижо, А. Штробль каби ҳайкалтарошлар реалистик асарлар яратдилар. Шу давр В. санъатида Ш. Холлоши асос солган Надбань реалистик рассомлик мактаби катта роль ўйнади. В. нинг 20—30-й.лар санъатида Дюла Деркович ва Иштван Деши-Хубер каби машҳур рассомлар ижод қилдилар. Фашизм тартиби ўрнатилгандан кейин кўпгина тараққийпарвар рассомлар чет элларда ишладилар, мамлакатда қолганлари ижтимоий ўткир таъсирчан асарлар яратдилар. Рассомлардан Берталан Пор, Аурель Бернат, Иштван Сёньи, ҳайкалтарошлардан Бени Ференци, Жигмонд Кишфалуди-Штробль, Йожеф Шомодьи, Тамаш Вига, Дёрдь Шегешди, Ференц Ковач ва б. Венгрия тасвирий санъатини бойитдилар. В. да амалий санъат ҳам қад. анъаналарга эга; Ноэми Ференц яратган гобеленлар, Маргит Ковач яратган сопол буюмлар эътиборли.
Мусиқаси. Венгер халқ қўшиқлари бир овозлидир; қад. оҳанглари эса мари,удмурт, чуваш куйларини эслатади. Игриц деб аталувчи венгер халқ бахшидостончилари ҳақидаги дастлабки маълумот Ю-а.га тааллуқли. Христианлик расмий дин бўлиб қолгач (10-а.), Григорием хоралининг таъсири кучайди. Профессионал В. мусиқаси (13-а. дан) зодагонлар орасида равнақ топди. Унда Ғарбий Европа мусиқаси б-н венгер халқ мусиқа оҳанглари қўшилди. 16-а. да лютня ижрочиси ва хонанда Ш. Тинодининг тарихий мавзудаги дастлабки дунёвий қўшиклари, Б. Бакфарк каби созандакомпозиторларнинг чолғу асарлари нашр этилди. 17—18-а. ларда В. зодагонларининг кўпчилиги ўзларининг хор ҳамда чолғу капеллалари б-н ном чиқаришди.
18-а. охиридан чолғу мусиқасининг янги рақсбоп жанри — вербункош тараққий этди. Унинг шаклланишида В. лўли созандалари катта роль ўйнади. Кейинчалик миллий мусиқанинг асосий услуби даражасига кўтарллган вербункош барча жанрларга таъсир қилди. Композитор Й. Рузичка шу услуб заминида биринчи В. операси («Беланинг қочиши», 1822) ни ёзди. Ўз ижодида вербункош б-н Италия операнавислик тажрибасини қўшган 19-а. атоқли композитори Ф. Эркель «Банк бан», «Ласло Хуньяди», «Дьёрдь Дожа» сингари миллий озодлик ҳаракати руҳидаги операларни яратди. Вербункош оҳанглари Гайдн, Моцарт. Бетховен, Шуберт, Брамс, Берлиоз, Лист сингари композиторларни илҳомлантирди. 1834 й. да дастлабки Миллий мусиқа мактаби ташкил топди. Шунинг заминида Ф. Лист Мусиқа академиясини барпо қилди (1918 й. дан Лист номидаги Олий мусиқа санъати мактабига айланган). Пештда опера театри (1837), Миллий консерватория (1840, кейинчалик олий мусиқа мактаби деб иомланган) барпо бўлди. 1853 й. Филармония жамияти ташкил топди. Машҳур пианиночи, композитор Ф. Лист фаолияти 19-а. В. мусиқа тараққиётида катта роль ўйнади. Б. Барток, 3. Кодай сингари композитор ва мусиқашунослар халқ ижоди асарларини ўрганиб, В. мусиқа маданияти ривожига катта ҳисса қўшдилар. 20-а. да Ф. Легар, И. Кальман, В. Якоби оперетталари оламга машҳур бўлди. В. мусиқаси тараққиётида А. Михай, П. Кадоша, Р. Марош, Э. Серванский, Ф. Фаркаш, Д. Ранки. П. Ярданьи, Ш. Соколаи, Ж. Дурко сингари композитор ва мусиқашуносларнинг хизматлари катта.
Театри. Театр куртаклари 9-а.даги кўчманчи венгерларнинг уйинлари ва маросимларига бориб тақалади. Қизиқчимасхарабозлар ва бахшилар ўзига хос халқ маданиятининг намояндалари эди. 17-а. охири — 18-а. бошларида мактаб театрлари раем бўлди. 18-а. бошида сарой театр труппалари юзага келди. 1790 й.да биринчи профессионал театр ташкил қилинди. 1837 й.да Пештда «Пешти мадьяр синхаз» номли доимий театр (1840 й. дан Венгер миллий театри) очилди. В. театрининг шаклланишида актёрлардан М.’Лендваи, Г. Эгрешши, Р. Лаборфальви, М. Ясаи, реж. Э. Паулаи катта роль ўйнадилар. 19-а. охирида яна бир қатор вилоятларда театрлар ташкил этилди. 1-ва 2- жаҳон уруши орасида В. театри чуқур тушкунликка учради. Урушдан кейин янги театрлар ишга туширилди: Будапештда Ш. Петёфи номидаги театр, М. Йокаи номидаги театр, Сегед, Печ ва б. шаҳарлардаги театрлар. Реж. лардан Т. Майор, Э. Геллерт, К. Казимир, Л. Вамош, актёрлардан Г. Байор, К. Тольнаи, А. Шомлаи, М. Габор, £. Руткаи, Л. Башти машҳур.
1925 й.да Будапештда турғун оперетта театри (1949 й. дан Миллий театр) ташкил қилинди. Балет санъати 19-а. охирида пайдо бўлиб, 20-а. бошида ривожланди. Будапештдаги Миллий театр қошида балет мактаби бор. В. да эстрада, қўғирчоқ театри, цирк ва цирк мактаби ҳам мавжуд.
Киноси. 19-а. охирида дастлабки хроника фильмлари суратга олина бошлади. 1896 и. Будапештда биринчи кинотеатр очилди. 1901 й. да венгер фильми «Раке» (реж. Б. Житковский) яратилди. Шу фильмдан илмий-оммабоп кино тарихи бошланган. 1912 й. 14 окт.да миллий бадиий кинематография юзага келди. 1912 й. дан В. фильмлари мунтазам суратда ишлаб чиқарила бошлади. Кейинги йилларда В. да яратилган фильмлар ҳаққонийлиги, жиддий масалаларни кўтариб чиққанлиги б-н ажралиб туради. В. кинематография илмий тадқиқот ин-ти (1956), Театр ва кино ин-ти бор. В. да ишлаб чиқарилган кўпгина бадиий ва қисқа метражли фильмлар халқаро кинофестивалларда мукофотланган. 60—80-й. лардаги энг яхши фильмлар: «20 соат» (реж. 3. Фабри), «Ота» (реж. И. Сабо), «Ноумид» (реж. М. Янчо), «Фотосурат» (реж. П. Зольнаи) ва б. И. Печи, К. Тольнаи, М. Габор, Л. Башти, Е. Руткаи кабилар В. киносининг машҳур актёрларидир.
Ўзбекистон-В. муносабатлари. Венгер ва ўзбек халклари ўртасидаги алоқалар тарихи ўтган асрдан бошланади. Бир неча машҳур венгер сайёҳининг Ўрта Осиёга қилган сафарини бу йўлдаги дастлабки одим дейиш мумкин. 19-а. да Туркистонга венгер сайёҳлари Г. Вамбери, Енё Зичи, 20-а. бошида Дёрдь Алмаши келиб, сўнгра ўз саёҳатлари тўғрисида китоблар нашр қилдиришган. В. 1991 й. 26 дек.да ЎзР нинг мустақиллигини тан олди. 1992 й. икки давлат ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилгач, шу йили март ойида Ўзбекистан Бош вазири раҳбарлигидаги делегация В. Республикасига ташриф буюрди, икки мамлакат ўртасида савдо-иқтисодий муносабатлар тўғрисидаги ҳукуматлараро битим имзоланди. Мазкур ҳужжат икки давлатнинг тенг ҳуқукли ва ўзаро манфаатли асосда ҳамкорлиги учун илк асос бўлиб хизмат қила бошлади.
1993 й.нинг апр.да Ўзбекистонга В. ташқи ишлар вазирлигининг давлат котиби раҳбарлигидаги делегация ташрифидан сўнг икки давлат ўртасида сиёсий, иқтисодий, маданий алоқалар йўлга қўйилди. Тез орада «Могюрт», «Боглина» каби венгер фирмалари Ўзбекистонга кириб кела бошлади. «Могюрт» фирмаси орқали юртимизга машҳур «Икарус» автобуслари ва уларнинг эҳтиёт қисмлари келтирила бошлаган бўлса, яна бошқа фирма ва компаниялар дори-дармон, енгил саноат маҳсулотларини олиб келиш б-н шуғулланишга киришди. Жиззах вилоятининг Зафаробод туманида венгриялик шериклар б-н паррандачилик соҳасида ҳамкорлик йўлга қўйилди.
1995 й. Тошкентда В. савдо ва маданият маркази ишга тушди. Марказ ташаббуси б-н 1996 й. нинг кузида очилган кўргазма зали пойтахт аҳолиси ва меҳмонларига яхши хизмат кўрсатди.
Мамлакатларимиз ўртасидаги ўзаро савдо-сотиқнинг салмоқли қисмини Ўзбекистан пахтаси ва В. буғдойи эгаллайди. Жумладан, 1996 й. В. га 25 млн. АҚШ доллари ҳажмида пахта ва пахта маҳсулотлари жўнатилди. В. дан эса жами 20 млн. АҚШ доллари ҳажмида турли товарлар келтирилди.
1997 й.нинг дастлабки саккиз ойида товар айирбошлаш қарийб 30 млн. АҚШ долларини ташкил этди.
УзР Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки В. нинг «Банк Будапешт». «Марказий Европа халқаро банки», «Венгрия ташқи савдо банки», «Банк Мажяр Хитель», «Банк Мажяр Кулькерескедельми», «Банк Интер-Европа» банклари б-н вакиллик муносабатлари ўрнатган. В. Эксимбанки эса УзР Ташқи иқтисодий фаолият миллий банкининг асосий ҳамкоридир.
УзР Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлигида В. нинг «Нови Трейд КФТ» фирмаси (ҳар қандай турдаги «Икарус» автобусларини етказиб бериш ва уларга сервис хизмати кўрсатиш) ва «Гедеон Рихтер акциядорлик жамияти» расмийлаштирилган. Мазкур вазирликда венгер сармояси иштирокидаги «Файз Лтв Текстиль» (ип газлама саноати), «Ревина» (озуқа моддалари и. ч.), «Shark caola» (упа-элик ва пардоз-андоз буюмлари и.ч.), «Нови Трейд-Р» (воситачилик хизматлари) қўшма корхоналари ва 100% венгер сармояси қўйилган «Нордакс» (ташқи савдо фаолияти), «Трабикум» (улгуржи савдо), «Viklar Revmip» (кимёвий маҳсулотлар и.ч.) корхоналари рўйхатга олинган.
В. президентининг 1997 й. окт. даги Ўзбекистонга ташрифи якунлари икки давлат ўртасидаги муносабатларда бурил иш ясаш учун шароит вужудга келтирди, жумладан, ҳар томонлама ҳамкорлик ва дўстона муносабатларли янада чуқурлаштириш тўғрисидаги декларация, дипломатик паспортга эга бўлган фуқароларнинг ўзаро визасиз сафари тартиби ҳақидаги битим. сайёҳлик соҳасида ҳамкорлик тўғрисидаги битим имзоланди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.