Vertikal drenaj
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–133-b. — ziyouz.com
Vertikal drenaj - q. x. yerlarini drenaj qiliş turi; suğoriladigan yerlarning optimal meliorativ rejimini ta'minlaş maqsadida yer osti suvlarinn sörib olişi uçun nasoslar b-n jihozlangan burği quduqlari sistemasi. Örta Osiyodagi sugoriladigan dehqonçilik mintaqalarida V.d. tuproqning şörlanişi va zax bosişiga qarşi qöllanilddi. V. d.ning şörsizlantiriş samarasi şör yuviş, vegetatsion suyuriş, tuproq-grunt aeratsiyasi va tuproq qoplami zonasidan erigan tuzlarni yer osti suvlarining çuqurroq gorizontlariga tuşiriş yoki ularni suğoriladigan hudud çegarasidan taşqariga çiqarib yuboriş yöli b-n amalga oşiriladi.
V. d. gorizontal drenaj kam samara beradigan, tuproq qatlami suvni sust ötkazadigan, yer osti suvlarining bosimi katta bölgan qatlamlarda quriladi. V. d. birinçi marta 20-a. boşida AQŞda qöllanilib, «kaliforniya drenaji» nomini oldi. Hoz. davrda V. d. suğorma dehqonçilik rivojlangan Jan,-Şarqiy Osiyo mamlakatlarida keng tarqalgan. ÖzRda birinçi marta melioratsiyaning bu usuli 1928—30 y.larda Mirzaçölda sinab körildi, 1960 y.dan boşlab şu joydagi xöjaliklarda köplab qurildi. Keyinçalik V. d. Özbekistonda Markaziy Farğona, Qarşi, Surxon-Şerobod va Jizzax çöllari-ni özlaştirişda, Turkmanistan, Tojikiston, Qirğiziston, Ozarbayjonda keng qöllanildi. Quduqning çuqurligi hududning litologik tuzilişiga qarab 30 dan 100 m gaça, diametri 1000 mm gaça, suv sarfi maydonning gidrogeologik şaroitiga boğliq bölib, 15 l/s dan 200 l/s gaça bölişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕРТИКАЛ ДРЕНАЖ - қ. х. ерларини дренаж қилиш тури; суғориладиган ерларнинг оптимал мелиоратив режимини таъминлаш мақсадида ер ости сувларинн сўриб олиши учун насослар б-н жиҳозланган бурғи қудуқлари системаси. Ўрта Осиёдаги сугориладиган деҳқончилик минтақаларида В.д. тупроқнинг шўрланиши ва зах босишига қарши қўлланилдди. В. д.нинг шўрсизлантириш самараси шўр ювиш, вегетацион суюриш, тупроқ-грунт аэрацияси ва тупроқ қоплами зонасидан эриган тузларни ер ости сувларининг чуқурроқ горизонтларига тушириш ёки уларни суғориладиган ҳудуд чегарасидан ташқарига чиқариб юбориш йўли б-н амалга оширилади.
В. д. горизонтал дренаж кам самара берадиган, тупроқ қатлами сувни суст ўтказадиган, ер ости сувларининг босими катта бўлган қатламларда қурилади. В. д. биринчи марта 20-а. бошида АҚШда қўлланилиб, «калифорния дренажи» номини олди. Ҳоз. даврда В. д. суғорма деҳқончилик ривожланган Жан,-Шарқий Осиё мамлакатларида кенг тарқалган. ЎзРда биринчи марта мелиорациянинг бу усули 1928—30 й.ларда Мирзачўлда синаб кўрилди, 1960 й.дан бошлаб шу жойдаги хўжаликларда кўплаб қурилди. Кейинчалик В. д. Ўзбекистонда Марказий Фарғона, Қарши, Сурхон-Шеробод ва Жиззах чўллари-ни ўзлаштиришда, Туркманистан, Тожикистон, Қирғизистон, Озарбайжонда кенг қўлланилди. Қудуқнинг чуқурлиги ҳудуднинг литологик тузилишига қараб 30 дан 100 м гача, диаметри 1000 мм гача, сув сарфи майдоннинг гидрогеологик шароитига боғлиқ бўлиб, 15 л/с дан 200 л/с гача бўлиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.