Vestibulyar apparat
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136-b. — ziyouz.com
Vestibulyar apparat (lot. vestibulum — daxliz, yölak) — umurtqali hayvonlar va odam içki quloğining bir qismi; boş b-n tananing fazodagi vaziyati özgarişini va gavdaning qay tomonga harakatlanayotganligini sezadigan a'zo. V.a. vestibulyar analizatorining periferik retseptorlaridir. Bu retseptorlar içki quloq dahlizining sakkulus va utrikulus deb ataladigan parda xaltaçalarida (otolit apparat) hamda yarim doira kanallarining kengaygan uçlarida (ampulyar apparat) joylaşgan. Xaltaçalar va yarim doyra kanallar töqima suyuqligi (endolimfa) b-n töla böladi. Muvozanat retseptorlaridan statik (gavdaning holati b-n boğlangan) va dinamik (tezlaniş b-n boğlangan) signallar keladi. Bu signallar sezuvçan tolalar mexanik ta'sirlanganda röy beradi. Gavda holati özgarganda sezuvçan tolalarga otolit tomondan ta'sir etayotgan kuç yönalişi ham özgaradi. Şuning uçun V.a. qattiq ta'sirlanganda (mas., dengiz kasalligida) köngil behuzur bölib, boş aylanadi, rang öçadi, yurak urişi, nafas oliş tezligi özgaradi. Kuçli vestibulyar ta'sirot hadeb takrorlanaverganda unga nisbatan böladigan reaksiya kuçsizlanadi. Şuning uçun dengizçilar, uçuvçilar va kosmonavtlarni jismoniy çiniqtirişda vestibulyar maşq qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕСТИБУЛЯР АППАРАТ (лот. vestibulum — дахлиз, йўлак) — умуртқали ҳайвонлар ва одам ички қулоғининг бир қисми; бош б-н тананинг фазодаги вазияти ўзгаришини ва гавданинг қай томонга ҳаракатланаётганлигини сезадиган аъзо. В.а. вестибуляр анализаторининг периферик рецепторларидир. Бу рецепторлар ички қулоқ даҳлизининг саккулус ва утрикулус деб аталадиган парда халтачаларида (отолит аппарат) ҳамда ярим доира каналларининг кенгайган учларида (ампуляр аппарат) жойлашган. Халтачалар ва ярим дойра каналлар тўқима суюқлиги (эндолимфа) б-н тўла бўлади. Мувозанат рецепторларидан статик (гавданинг ҳолати б-н боғланган) ва динамик (тезланиш б-н боғланган) сигналлар келади. Бу сигналлар сезувчан толалар механик таъсирланганда рўй беради. Гавда ҳолати ўзгарганда сезувчан толаларга отолит томондан таъсир этаётган куч йўналиши ҳам ўзгаради. Шунинг учун В.а. қаттиқ таъсирланганда (мас., денгиз касаллигида) кўнгил беҳузур бўлиб, бош айланади, ранг ўчади, юрак уриши, нафас олиш тезлиги ўзгаради. Кучли вестибуляр таъсирот ҳадеб такрорланаверганда унга нисбатан бўладиган реакция кучсизланади. Шунинг учун денгизчилар, учувчилар ва космонавтларни жисмоний чиниқтиришда вестибуляр машқ қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.