Veterinariya xizmati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–142-b. — ziyouz.com
Veterinariya xizmati - mamlakat, hududiy zonalar yoki xalq xöjaligining ayrim tarmoqlarida, korxonalar, transport, davlat çegarasi, qurolli kuçlarda jami veterinariya tadbirlarini amalga oşiradigan veterinariya taşkilotlari va muassasalari majmui. V. x. mamlakatda hayvonlar (şu jumladan parranda, möynali hayvonlar, baliklar, asalarilar) kasalliklarining oldini oliş va ularni yöqotiş b-n şuğullanadi; q. x. hayvonlarining mahsuldorligini oşirişga karatilgan veterinariya tadbirlari ötkazilişini taşkil etadi; veterinariya-sanitariya jihatidan xatarsiz hayvonot mahsulotlari va xom aşyo tayyorlanişini ta'minlaydi, aholini odam va hayvonlar uçun umumiy bölgan kasalliklar (zooantroponozlar)dan, mamlakat hududini boşqa davlatlardan hayvonlarning yuqumli kasalliklari kirib kelişidan muhofaza qiladi. Bu vazifalarni bajariş uçun veterinariya işiga rahbarlik va veterinariya tadbirlarini taşkil etiş mamlakat miqyosida markazlaştirilgan holda olib boriladi.
Hayvonlarni kasalliklardan muhofaza kiliş va davolaş işlari ularni xonakilaştiriş davridan boşlangan. Davolaş b-n çöpon, otboqar va b. çorvadorlar şuğullangan. 1929 y. oçilgan Samarqand q. x. in-tida veterinariya mutaxassislari tayyorlana boşladi. Viloyatlardagi q. x. va zooveterinariya texnikumlarida veterinariya feldşerlari tayyorlandi. 1959 y. Samarqand viloyatida biologik preparatlar tayyorlaydigan k-t işga tuşiriddi. 1976 y. Samarqandda zararli böğimoyoklilarga qarşi kuraş Örta Osiyo lab. taşkil etildi (Özbekiston mustaqillikka erişgaç, u Özbekiston veterinariya-sanitariyasi va akarologiyasi i. t. in-tiga aylantirildi).
Özbekistan Respublikasining «Veterinariya töğrisida»gi qonuni (1993 y. 3 sent.)ga binoan mamlakatda davlat veterinariyasi, idoraviy va xususiy V.x. taşkil topdi.
Davlat V. x.ni Qişloq va suv xöjaligi vazirligi huzuridagi Davlat veterinariya boş boşqarmasi, viloyatlar va Toşkent ş. davlat veterinariya boşqarmalari, tumanlar, viloyat va tuman böysunuvidagi şaharlarning davlat veterinariya bölimlari, ular qaramoğidagi xayvonlar kasalliklariga qarşi kuraş st-yalari (tuman veterinariya st-yalari), diagnostika markazlari, veterinariya şifoxonalari, lab.lari, ekspeditsiyalari, hayvonlar kasalliklariga qarşi kuraş qismlari, dehqon bozorlaridagi veterinariya-sanitariya ekspertizasi lab.lari va davlat veterinariya tarmoğining boşqa muassasalari amalga oşiradi.
Idoraviy V. x. vazirlik, idora, korxona, muassasa va taşkilotlar tasarrufida bölib, veterinariya mutaxassislari öz vakolatlari doirasida hayvonlarga idoraviy veterinariya nazorati va V. x. körsatişni amalga oşiradi. Xususiy V. x. b-n veterinariya vraçi bölgan Özbekistan Respublikasining fuqarolari va b., şuningdek veterinariya feldşerlari va texniklari veterinariya vraçi nazoratida şuğullanişi mumkin.
Respublikadagi çorva va uy hayvonlarida 80 dan ortiq tur va yuqumli, gijja kasalliklari uçraydi. Ularga qarşi kuraşda oldini oliş tadbir-çoralari, emlaş, gijjasizlantiriş işlari olib boriladi. Şunga qaramay suturiş, leptospiroz, salmonellyoz, teylerioz, qorason, fasallyoz, gemonxoz, senuroz, exinokokkoz, manezioz kabi kasalliklar vaqt-vaqti b-n çorvaga katta ziyon yetkazadi. Keyingi yillarda respublikada qoramollar ölati, otlar manqasi, plevropnevmoniya kabi çorva mollariga qiron keltiradigan kasalliklar kuzatilmadi.
Respublika davlat V. x. tarmopşa 2504 nafar veterinariya vraçlari, 2486 nafar veterinariya feldşerlari; idoraviy V. x. tarmoğida 1719 nafar veterinariya vraçlari va 2872 nafar veterinariya feldşerlari, xususiy V. x. tarmoğida esa 1231 nafar veterinariya mutaxassislari işlaydi. Davlat V. x. tizimida 13 viloyat veterinariya bölimi, 165 ta tuman veterinariya şoxobçalari, 13 viloyat veterinariya lab., 126 tuman va tumanlararo veterinariya lab. lari, 246 veterinariya-sanitariya ekspertizasi lab.lari, 55 uçastka veterinariya şifoxonalari mavjud (1998).
Abdulla Quranboyev, Muboşir Musayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕТЕРИНАРИЯ ХИЗМАТИ - мамлакат, ҳудудий зоналар ёки халқ хўжалигининг айрим тармоқларида, корхоналар, транспорт, давлат чегараси, қуролли кучларда жами ветеринария тадбирларини амалга оширадиган ветеринария ташкилотлари ва муассасалари мажмуи. В. х. мамлакатда ҳайвонлар (шу жумладан парранда, мўйнали ҳайвонлар, баликлар, асаларилар) касалликларининг олдини олиш ва уларни йўқотиш б-н шуғулланади; қ. х. ҳайвонларининг маҳсулдорлигини оширишга каратилган ветеринария тадбирлари ўтказилишини ташкил этади; ветеринария-санитария жиҳатидан хатарсиз ҳайвонот маҳсулотлари ва хом ашё тайёрланишини таъминлайди, аҳолини одам ва ҳайвонлар учун умумий бўлган касалликлар (зооантропонозлар)дан, мамлакат ҳудудини бошқа давлатлардан ҳайвонларнинг юқумли касалликлари кириб келишидан муҳофаза қилади. Бу вазифаларни бажариш учун ветеринария ишига раҳбарлик ва ветеринария тадбирларини ташкил этиш мамлакат миқёсида марказлаштирилган ҳолда олиб борилади.
Ҳайвонларни касалликлардан муҳофаза килиш ва даволаш ишлари уларни хонакилаштириш давридан бошланган. Даволаш б-н чўпон, отбоқар ва б. чорвадорлар шуғулланган. 1929 й. очилган Самарқанд қ. х. ин-тида ветеринария мутахассислари тайёрлана бошлади. Вилоятлардаги қ. х. ва зооветеринария техникумларида ветеринария фельдшерлари тайёрланди. 1959 й. Самарқанд вилоятида биологик препаратлар тайёрлайдиган к-т ишга туширидди. 1976 й. Самарқандда зарарли бўғимоёклиларга қарши кураш Ўрта Осиё лаб. ташкил этилди (Ўзбекистон мустақилликка эришгач, у Ўзбекистон ветеринария-санитарияси ва акарологияси и. т. ин-тига айлантирилди).
Ўзбекистан Республикасининг «Ветеринария тўғрисида»ги қонуни (1993 й. 3 сент.)га биноан мамлакатда давлат ветеринарияси, идоравий ва хусусий В.х. ташкил топди.
Давлат В. х.ни Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Давлат ветеринария бош бошқармаси, вилоятлар ва Тошкент ш. давлат ветеринария бошқармалари, туманлар, вилоят ва туман бўйсунувидаги шаҳарларнинг давлат ветеринария бўлимлари, улар қарамоғидаги хайвонлар касалликларига қарши кураш ст-ялари (туман ветеринария ст-ялари), диагностика марказлари, ветеринария шифохоналари, лаб.лари, экспедициялари, ҳайвонлар касалликларига қарши кураш қисмлари, деҳқон бозорларидаги ветеринария-санитария экспертизаси лаб.лари ва давлат ветеринария тармоғининг бошқа муассасалари амалга оширади.
Идоравий В. х. вазирлик, идора, корхона, муассаса ва ташкилотлар тасарруфида бўлиб, ветеринария мутахассислари ўз ваколатлари доирасида ҳайвонларга идоравий ветеринария назорати ва В. х. кўрсатишни амалга оширади. Хусусий В. х. б-н ветеринария врачи бўлган Ўзбекистан Республикасининг фуқаролари ва б., шунингдек ветеринария фельдшерлари ва техниклари ветеринария врачи назоратида шуғулланиши мумкин.
Республикадаги чорва ва уй ҳайвонларида 80 дан ортиқ тур ва юқумли, гижжа касалликлари учрайди. Уларга қарши курашда олдини олиш тадбир-чоралари, эмлаш, гижжасизлантириш ишлари олиб борилади. Шунга қарамай цутуриш, лептоспироз, сальмонеллёз, тейлериоз, қорасон, фасаллёз, гемонхоз, ценуроз, эхинококкоз, манезиоз каби касалликлар вақт-вақти б-н чорвага катта зиён етказади. Кейинги йилларда республикада қорамоллар ўлати, отлар манқаси, плевропневмония каби чорва молларига қирон келтирадиган касалликлар кузатилмади.
Республика давлат В. х. тармопща 2504 нафар ветеринария врачлари, 2486 нафар ветеринария фельдшерлари; идоравий В. х. тармоғида 1719 нафар ветеринария врачлари ва 2872 нафар ветеринария фельдшерлари, хусусий В. х. тармоғида эса 1231 нафар ветеринария мутахассислари ишлайди. Давлат В. х. тизимида 13 вилоят ветеринария бўлими, 165 та туман ветеринария шохобчалари, 13 вилоят ветеринария лаб., 126 туман ва туманлараро ветеринария лаб. лари, 246 ветеринария-санитария экспертизаси лаб.лари, 55 участка ветеринария шифохоналари мавжуд (1998).
Абдулла Қуранбоев, Мубошир Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.