Vino-araq sanoati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178–182-b. — ziyouz.com
Vino-araq sanoati - oziq-ovqat sanoati tarmoği. Bu tarmokda uzum va meva hamda rezavor mevalar vinosi, şarbati, şampan vinosi, konyak, etil spirtidan tayyorlangan ötkir içimliklar, har xil araq turlari, likyor-araq mahsulotlari (likyorlar, balzamlar va b.) işlab çiqariladi.
Tokçilik va vinoçilik tarixida vino Yunoniston, Finikiya va b. joylarda mil. av. 5-a.dan boşlab tayyorlangani haqida ma'lumot bor. Uning tarixi Şarqda ham mana şu davrlarga. hatto undan ham uzoqqa borib taqaladi. Yunon tarixçisi Gerodot «Tarix» asari 1-kitobining 204—216 boblarida massaget qabilalari uyuşmasining hukmdori Tömaris haqida hikoya qilar ekan, Eron şohi Kir // Tömarisning mardligiga hiyla b-n javob berganini — uning öğli Spargapisesni qöşini b-n şarob içirib asir olganligini yozadi.
Özbekiston hududida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar bu yerda ham qadimdan uzum şarbatidan şifobaxş va xuş kayfiyat bağişlovçi içimliklar tayyorlanib iste'mol qilinganligini körsatadi. Dastlabki paytlarda musallas xonaki usulda tayyorlangan. Keyinçalik köproq şarbat oliş maqsadida maxsus qurilma ixtiro qilingan. Oqqörğon tumanidagi Hanqa xarobalaridan uzum şarbatini siqib çiqarişga möljallangan moslama — tarapan (toş taxta) topilgan. Toş taxtadan katta aylananing içiga savatda yoki qopda uzum boşlari qöyilgan. Söng ular ustiga oğir toş bosilgan. Yuk oğirlaşgan sayin uzum şarbati ham köpayib, toşga öyilgan ariqçalar orqali kiçik aylanaga oqib ötgan. Bu yerda şarbat tindirilib, tozalanib xumlarga yoki boşqa idişlarga oqizilgan. Ba'zan uzum boşlari oğir toş yordamida emas, balki yoğoç dastak vositasida ezğilanib, şarbati siqib çiqarilgan. Ba'zi joylardan topilgan şarob içiladigan idişlar sirtiga bu içimlikni tayyorlaş jarayonlari tasvirlangan suratlar işlangan. Suratlarda press-tarapan, uzumni ezğilayotgan odamlar, tol çiviqlaridan yasalgan savat-qoplar aks ettirilgan.
Xonadonlarda uzumdan musallas (may, şarob, çoğir), sirka, ğalla donidan böza kabi içimliklar tayyorlangan. Ammo islom dini mast qiluvçi içimliklar iste'mol etişni taqiqlagani sababli bu hunarlar keng yoyilmay, an'anaviy tarzda davom etib kelgan.
Yevropa mamlakatlarida xonaki usulda vino tayyorlaş örnini asta-sekin murakkab, ayni çoğda köp mikdorda i.ç. imkoniyatini beruvçi texnologiyalar egalladi, ya'ni vinoçilik sanoat miqyosiga köçdi. 16— 17-a.larda — Fransiya, Italiya, Ispaniya, Portugaliyada, keyinroq Rossiyada V.s. gurkirab rivojlandi. Şampan, konyak, vinoning turli navlari («Xeres», «Madera», «Malaga», «Marsala», «Portveyn» va b.) yaratildi. 19— 20-a.larda Ğarbda vinoçilik yana ham yuqori darajada taraqqiyotga erişdi.
Rossiya Örta Osiyoni bosib olganidan keyin V.-a.s. korxonalari Özbekistonda ham paydo böla boşladi. Dastlab 1866 y.da sanoatçi-sarmoyador I.I. Pervuşin Toşkentga kelib Salor ariği böyida vino sexini oçdi. Avvaliga dondan, keyin kişmişdan spirt işlab çiqara boşladi. Ayni vaqtda sifatli vinolar i.ç. uçun xom aşyo bazasini yaratişga kirişdi. Şu maqsadda 1869—70-y.larda Toşkent atrofida 100 ga maydonda uzumning Yevropa navlari ekildi. 1871 y.da 10 ming dal şarob saklanadigan yertöla qurildi. Tez orada I.I. Pervuşin sexi kengayib «I. Pervuşin va öğillari» z-diga aylandi. 3-d çiqargan «Toşkent qizil vinosi», «Opporto», «Sultoni» hamda «Kagor» navli vinolar 1872 y.da Moskvada Politexnika, 1879 y.da Parijda Jahon körgazmalarida oltip va kumuş medallar b-n taqdirlandi. Hoz. «Toşkentvino» kombinati şu z-d asosida yuzaga kelgan.
Pervuşinlar b-n ayni paytda yana bir boşqa sanoatçi-sarmoyador D.L. Filatov Samarqandda vino z-dini qurgan (1869). Oradan 4 yil ötgaç, Parij va Antverpenda ötkazilgan jaxon körgazmalarida «Samarqandlik Filatov boğida yetiştirilgan uzumdan tayyorlangan» vinolarga oltin va kumuş medallar berildi. 1885 y.ga kelib uning korxonasida yiliga 9 ming dal oq va qizil navli vinolar işlab çiqarildi. Hoz. kunda bu z-d Özbekistondagi eng yirik vino korxonalaridan hisoblanadi (q. Samarqand vino kombinata).
19-a. oxirlarida, şuningdek köpdanköp mayda, asosan xonaki usulda vino işlab çiqaradigan şarobsozlar (N.I. Ivanov, I.I. Muraşko, P.S. Yerin va b.) ham faoliyat körsatişgan.
20-a. bösağasida Toşkentga ikki tarafdan t.y. olib kelinişi b-n Rossiyadan köplab aholi köçirib keltira boşlandi. Natijada vinoga bölgan talab ham keskin ortdi. T.y. tufayli Özbekiston vinolarini çetga çiqarişga ham imkon böldi. 1912— 13-y.larda Turkistonda vino i.ç. 1 mln. dal ga yetdi. 1-jahon uruşi va Okt. töntarişidan keyin rivojlanayotgan V.-a.s. ta-nazzulga yuz tutdi. Vinoçilik korxonalari birin-ketin faoliyatini töxtatişga majbur böldi. 1919 y.da vinoçilikni tiklaş çoralari körildi. Vinoçilik korxonalari (50 dan ortiq) davlat tasarrufiga ötkazildi. 1922 y.da ular «Turkvino» davlat birlaşmasiga kirdi. 1926 y. yanv.ga kelib «Turkvino» tugatilib «Özbekvino» davlat tresta taşkil etildi. 1928 y. 30 yanv.da bu trest «Özoziqovqatsanoat»ga birlaştirilib, «Özqişxöjsanoat» davlat tresti tuzildi. 1926 y.dan V.-a.s.da ança jonlaniş böldi, tokzorlar kengaydi. Mavjud vino korxonalarida uzumni qayta işlaş yaxşilanib, i.ç. quvvati oşa bordi. Şu yili va keyingi yillarda Buxoro, Denov, Şaxrisabz, Yangiyöl, Kitob va 6. joylarda vino-araq z-dlari işga tuşirildi.
30-y.da Özbekistonda vinoçilik, tokçilikni oyoqqa turğaziş, yanada rivojlantirişda kimyogar-prof. M.A. Xovrenkoning xizmati katta. U Özbekistonda qayerda qanday navlar istiqbolli ekanligini, qaysi nav vinolarini i.ç. maqsadga muvofiqligini ilmiy-amaliy jihatdan asoslab berdi. «Özbekvino» trestining boş vinoçisi sifatida M.A. Xovrenko «Gulyakandoz», «Şirin», likyorli «Kaberne», «Aleatiko», «Özbekiston», «Farhod» navli vinolarning texnologik sxemalarini işlab çikdi. Bu vinolar birinçi marta Samarqand vino z-dida yetiştirildi. M.A. Xovrenko taşabbusi b-n 1929 y.da Samarqandda toklik va vinoçilik tajriba st-yasi taşkil etildi. Vinoçilik sohasida mutaxassislar tayyorlaşni kuçaytiriş maqsadida 1929 y.da Örta Osiyo un-ti qoşida tokçilik va vinoçilik kafedrasi oçilib, M.A. Xovrenko unga rahbarlik qildi. Tarmoqqa yetuk mutaxassislar tayyorlaşda mazkur kafedraning ahamiyati katta böldi.
Oğir uruş yillarida Toşkent şampan vinosi zavodi işga tuşirildi (1944). 1955—56 ylardan V.-a.s. tez sur'atlar b-n rivojlana boşladi. 1955 y.da Lyublyana ş. (Yugoslaviya)da bölib ötgan vino mahsulotlari xalqaro yarmarkasiga 20-a.da ilk bor Özbekiston vinoçilari 7 xil vino navlari («Farhod», «Buvaki», «Şirin», «Gulyakandoz», «Aleatiko», «Yumaloq», «Özbekistan») b-n iştirok etdi. Ularning hammasi kumuş medalga sazovor böldi. Köp ötmay «Özbekvino» tresti qoşida va har bir korxonada mahsulot sifatini nazorat qilib beradigan degustatsiya (çaşnaçilik) komissiyalarining tuzilganligi tarmoqda bu boradagi işlarni tartibga soliş va izçil asosda yölga qöyişda imkoniyat berdi. 1956 y.dan tarmoqsa agrosanoat integratsiyasi sari qadam taşlandi. Asosiy mahsulot yetiştiruvçilar — yirik xöjaliklar va vino z-dlari birlaştirildi. 1975 y.da tarmoq «Özmevasabzavotuzumsanoat» birlaşmasi tarkibiga kirdi. Uruşdan keyingi yillarda Özbekistonda V.-a.s.ni rivojlantirişda va sifatli navli vinolar yetiştirişda N.S. Sobirov, O. Alimov, O.A. Abdul-layev, A.I. Maxmudov, SV. Vohidov, M. Mirzayev, S.X. Xaydarov, R.B. Saidahmedova va b.ning xizmati katta.
Özbekiston mustaqillikka erişganidan keyin V.-a.s.da tub özgarişlar böddi. Özbekiston hukumatining qarorlari asosida tarmoq davlat monopoliyasidan çiqarilib «Özmevasabzavotu zumsanoatxolding» kompaniyasi tuzildi. Uzumçilikka ixtisoslaşgan hududlarda yangi korxonalar va iş joylari taşkil etildi. Vino-araq mahsulotlari i.ç. b-n şuğullanadigan korxonalar soni 61 taga yetdi. Bulardan 14 tasi qöşma va jamoa korxonalaridir (2001). Tarmokning yetakçi korxonalari: «Toşkentvino», Samarqand vino k-ti, «Şohrud» firmasining Buxoro vino zavodi, Toşkent şampan vinosi zavodi, «Osiyo» firmasining Namangan vino zavodi, «Mastona» aksiyadorlik jamiyatining Qöqon vino zavodi, «Yangiyöl» firmasining Yangiyöl vino zavodi, «Konvin» Özbekiston-Amerika qöşma korxonasining Ğazalkent vino zavodi, «Navigul» Özbekiston-Bolgariya qöşma korxonasi (Andijon viloyati Xöjaobod tumani), «Farovon» Özbekiston-Italiya qöşma korxonasi (Toşkent viloyati Zangiota tumani), «Yanis» Özbekiston-Ispaniya qöşma korxonasi (Namangan viloyatining Yangiqörgon tumani), «Parkent şampani» Özbekiston-Rossiya qöşma korxonasi (Toşkent viloyati Parkent tumani) va b.
ÖzRda V.-a.s. tarmoği uçun zarur bölgan rektifikatlangan etil spirti işlab çiqaruvçi yangi quvvatlar barpo etildi («Özkimyosanoat»ga qaraşli Yangiyöl, Qöqon va Andijon biokimyo z-dlari). Endilikda, ilgaridan işlab kelayotgan «Toşkentvino» va Samarqanddagi «Zarafşon» z-dlaridagi kuvvatlar hisobga olinsa, yiliga 5,0 mln. dal dan köproq spirt i.ç. imkoniyati yaratildi: bu mahsulot turi böyiça ham mustaqillikka erişildi, Ukraina, Rossiya va b. davlatlardan spirt keltirişga barham berildi. Özbekiston spirtini eksport qiliş imkoniyati yaratildi. Vinoçilik tarmoğidagi tub özgarişlardan yana biri mahsulot turlarini köpayganligi va ularning sifati birmunça yaxşilanganligidir. Sobiq Ittifoq davrida yangi turdagi vino-araq mahsulotini yaratiş va uni hayotga tatbiq qiliş juda ham muşkul bölgan. Işlab çiqariladigan mahsulot turlari çegaralab qöyilgan edi. Endi esa uzumning turi va uning sifatiga hamda vino işlab çiqaruvçi z-dning texnologik imkoniyatlariga qarab, Özbekiston iqlim şaroitiga moslaşgan texnologik qoidalar yaratildi va şu asosda yangi turdagi mahsulotlar i.ç. yölga qöyildi. Raqobat uçun kerakli omillar yaratiddi. Vino-araq va b. alkogolli içimliklar i.ç. uçun zarur bölgan qöllanmalar, Özbekiston davlat standarti va b. normativ hujjatlar «Şarobsoz» ijodiy markazi tomonidan işlab çiqilib, hayotga tadbiq etiladi. Olib borilgan ijodiy işlar samarasi ölaroq, tarmoqda işlab çiqarilayotgan mahsulot turlari 150 dan oşib ketdi. Ularning köplari mustaqillik tufayli jahon körik va yarmarkalarida muvaffaqiyatli qatnaşib kelmokda (50 dan ortiq oltin, kumuş va bronza medallari sovrindori böldi). Özbekiston vino-araq mahsulotlari jahonga tanila boşladi. Jumladan 1998 y. Ğazalkent vino z-dining «Sijjak», «Oqtoş», Samarqand vino k-tining «Özbekiston», «Gulyakandoz» vinolari San-Fransisko (AQD1) jahon yaramarkasida «sifatli mahsulot» sertifikatini oldi. 2000 y. Xöjaobod şarob korxonasining «Pino» tabiiy vinosi Fransiyada bölib ötgan körgazmada sovrindor bölib, maxsus diplom b-n takdirlandi.
Özbekiston vinolari eksporti yildan-yilga ortib bormokda. Şu borada Özbekistonning desert (şirin) va likyor vinolari tahsinga sazovordir. Bular jumlasiga «Özbekiston», «Aleatiko», likyorlik «Kaberne», «Vassarğa», «Yumaloq», «Gulyakandoz» va «Portveyn» turidagi bir neçta xil vinolari kiradi. Tabiiy vinolardan esa «Namangan sadafi», «Qora gözal» («Toşkent-vino»), «Sijjak» (Ğazalkent vino z-di), «Kaberne» (Qökrn vino z-di), «Pino» (Xöjaobod z-di), «Bihişti» (Buxoro vino z-di) va şunga öxşaş boşqa vinolar, «Samarqand balzami», «Buxoro balzami» yukrri sifat darajasiga ega. Yangiyöl va Samarqand vinoçilik korxonalarida işlab çiqarilayotgan «Özbekiston», «Şodlik», «Anhor». «Samarqand», «Afrosiyob» va b. konyaklar özining yuqori sifati b-n ajralib turadi. Bular xalqaro köriklarda oltin va kumuş medallar b-n taqdirlangan. Bundan taşqari mamlakatda araqning «Toşkent», «Özbekiston», «Osiyo», «Zarafşon», «Turon», «Mastona», «Andijon», «Toşkent oqşomi», «Çimyon» kabi maxsus navlari işlab çiqarilmokda. V.-a.sda taşkil etilayotgan Köşma korxonalar i.ç. hajmini yanada köpaytiriş imkonini beradi. Özbekistonda 2000 y.da 7,116 mln. dal araq mahsulotlari, 5,65 mln. dal uzum vinosi, 13,67 mln. dal uzum vinosi xom aşyosi, 3,802 mln. butilka şampan vinosi, 131 ming dal konyak işlab çiqarildi.
Ad.: Samarqand vinosi, M., 1971; Buryan N.I., Mikrobiologiya vinodeliya, Yalta, 1997; Vinogradniye vino i konyaki [katalog; sostavitel tvorçeskiy sentr «Şarobsoz»], T., 1999; Spravoçnik po vinodeliyu, Simferopol, 2000.
Omonulla Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИНО-АРАҚ САНОАТИ - озиқ-овқат саноати тармоғи. Бу тармокда узум ва мева ҳамда резавор мевалар виноси, шарбати, шампан виноси, коньяк, этил спиртидан тайёрланган ўткир ичимликлар, ҳар хил арақ турлари, ликёр-арақ маҳсулотлари (ликёрлар, бальзамлар ва б.) ишлаб чиқарилади.
Токчилик ва виночилик тарихида вино Юнонистон, Финикия ва б. жойларда мил. ав. 5-а.дан бошлаб тайёрлангани ҳақида маълумот бор. Унинг тарихи Шарқда ҳам мана шу даврларга. ҳатто ундан ҳам узоққа бориб тақалади. Юнон тарихчиси Геродот «Тарих» асари 1-китобининг 204—216 бобларида массагет қабилалари уюшмасининг ҳукмдори Тўмарис ҳақида ҳикоя қилар экан, Эрон шоҳи Кир // Тўмариснинг мардлигига ҳийла б-н жавоб берганини — унинг ўғли Спаргаписесни қўшини б-н шароб ичириб асир олганлигини ёзади.
Ўзбекистон ҳудудида олиб борилган археологик тадқиқотлар бу ерда ҳам қадимдан узум шарбатидан шифобахш ва хуш кайфият бағишловчи ичимликлар тайёрланиб истеъмол қилинганлигини кўрсатади. Дастлабки пайтларда мусаллас хонаки усулда тайёрланган. Кейинчалик кўпроқ шарбат олиш мақсадида махсус қурилма ихтиро қилинган. Оққўрғон туманидаги Ҳанқа харобаларидан узум шарбатини сиқиб чиқаришга мўлжалланган мослама — тарапан (тош тахта) топилган. Тош тахтадан катта айлананинг ичига саватда ёки қопда узум бошлари қўйилган. Сўнг улар устига оғир тош босилган. Юк оғирлашган сайин узум шарбати ҳам кўпайиб, тошга ўйилган ариқчалар орқали кичик айланага оқиб ўтган. Бу ерда шарбат тиндирилиб, тозаланиб хумларга ёки бошқа идишларга оқизилган. Баъзан узум бошлари оғир тош ёрдамида эмас, балки ёғоч дастак воситасида эзғиланиб, шарбати сиқиб чиқарилган. Баъзи жойлардан топилган шароб ичиладиган идишлар сиртига бу ичимликни тайёрлаш жараёнлари тасвирланган суратлар ишланган. Суратларда пресс-тарапан, узумни эзғилаётган одамлар, тол чивиқларидан ясалган сават-қоплар акс эттирилган.
Хонадонларда узумдан мусаллас (май, шароб, чоғир), сирка, ғалла донидан бўза каби ичимликлар тайёрланган. Aммo ислом дини маст қилувчи ичимликлар истеъмол этишни тақиқлагани сабабли бу ҳунарлар кенг ёйилмай, анъанавий тарзда давом этиб келган.
Европа мамлакатларида хонаки усулда вино тайёрлаш ўрнини аста-секин мураккаб, айни чоғда кўп микдорда и.ч. имкониятини берувчи технологиялар эгаллади, яъни виночилик саноат миқёсига кўчди. 16— 17-а.ларда — Франция, Италия, Испания, Португалияда, кейинроқ Россияда В.с. гуркираб ривожланди. Шампан, коньяк, винонинг турли навлари («Херес», «Мадера», «Малага», «Марсала», «Портвейн» ва б.) яратилди. 19— 20-а.ларда Ғарбда виночилик яна ҳам юқори даражада тараққиётга эришди.
Россия Ўрта Осиёни босиб олганидан кейин В.-а.с. корхоналари Ўзбекистонда ҳам пайдо бўла бошлади. Дастлаб 1866 й.да саноатчи-сармоядор И.И. Первушин Тошкентга келиб Салор ариғи бўйида вино цехини очди. Аввалига дондан, кейин кишмишдан спирт ишлаб чиқара бошлади. Айни вақтда сифатли винолар и.ч. учун хом ашё базасини яратишга киришди. Шу мақсадда 1869—70-й.ларда Тошкент атрофида 100 га майдонда узумнинг Европа навлари экилди. 1871 й.да 10 минг дал шароб сакланадиган ертўла қурилди. Тез орада И.И. Первушин цехи кенгайиб «И. Первушин ва ўғиллари» з-дига айланди. 3-д чиқарган «Тошкент қизил виноси», «Оппорто», «Султони» ҳамда «Кагор» навли винолар 1872 й.да Москвада Политехника, 1879 й.да Парижда Жаҳон кўргазмаларида олтип ва кумуш медаллар б-н тақдирланди. Ҳоз. «Тошкентвино» комбинаты шу з-д асосида юзага келган.
Первушинлар б-н айни пайтда яна бир бошқа саноатчи-сармоядор Д.Л. Филатов Самарқандда вино з-дини қурган (1869). Орадан 4 йил ўтгач, Париж ва Антверпенда ўтказилган жахон кўргазмаларида «Самарқандлик Филатов боғида етиштирилган узумдан тайёрланган» виноларга олтин ва кумуш медаллар берилди. 1885 й.га келиб унинг корхонасида йилига 9 минг дал оқ ва қизил навли винолар ишлаб чиқарилди. Ҳоз. кунда бу з-д Ўзбекистондаги энг йирик вино корхоналаридан ҳисобланади (қ. Самарқанд вино комбината).
19-а. охирларида, шунингдек кўпданкўп майда, асосан хонаки усулда вино ишлаб чиқарадиган шаробсозлар (Н.И. Иванов, И.И. Мурашко, П.С. Ерин ва б.) ҳам фаолият кўрсатишган.
20-а. бўсағасида Тошкентга икки тарафдан т.й. олиб келиниши б-н Россиядан кўплаб аҳоли кўчириб келтира бошланди. Натижада винога бўлган талаб ҳам кескин ортди. Т.й. туфайли Ўзбекистон виноларини четга чиқаришга ҳам имкон бўлди. 1912— 13-й.ларда Туркистонда вино и.ч. 1 млн. дал га етди. 1-жаҳон уруши ва Окт. тўнтаришидан кейин ривожланаётган В.-а.с. та-наззулга юз тутди. Виночилик корхоналари бирин-кетин фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлди. 1919 й.да виночиликни тиклаш чоралари кўрилди. Виночилик корхоналари (50 дан ортиқ) давлат тасарруфига ўтказилди. 1922 й.да улар «Турквино» давлат бирлашмасига кирди. 1926 й. янв.га келиб «Турквино» тугатилиб «Ўзбеквино» давлат треста ташкил этилди. 1928 й. 30 янв.да бу трест «Ўзозиқовқатсаноат»га бирлаштирилиб, «Ўзқишхўжсаноат» давлат трести тузилди. 1926 й.дан В.-а.с.да анча жонланиш бўлди, токзорлар кенгайди. Мавжуд вино корхоналарида узумни қайта ишлаш яхшиланиб, и.ч. қуввати оша борди. Шу йили ва кейинги йилларда Бухоро, Денов, Шахрисабз, Янгийўл, Китоб ва 6. жойларда вино-арақ з-длари ишга туширилди.
30-й.да Ўзбекистонда виночилик, токчиликни оёққа турғазиш, янада ривожлантиришда кимёгар-проф. М.А. Ховренконинг хизмати катта. У Ўзбекистонда қаерда қандай навлар истиқболли эканлигини, қайси нав виноларини и.ч. мақсадга мувофиқлигини илмий-амалий жиҳатдан асослаб берди. «Ўзбеквино» трестининг бош виночиси сифатида М.А. Ховренко «Гулякандоз», «Ширин», ликёрли «Каберне», «Алеатико», «Ўзбекистон», «Фарҳод» навли виноларнинг технологик схемаларини ишлаб чикди. Бу винолар биринчи марта Самарқанд вино з-дида етиштирилди. М.А. Ховренко ташаббуси б-н 1929 й.да Самарқандда токлик ва виночилик тажриба ст-яси ташкил этилди. Виночилик соҳасида мутахассислар тайёрлашни кучайтириш мақсадида 1929 й.да Ўрта Осиё ун-ти қошида токчилик ва виночилик кафедраси очилиб, М.А. Ховренко унга раҳбарлик қилди. Тармоққа етук мутахассислар тайёрлашда мазкур кафедранинг аҳамияти катта бўлди.
Оғир уруш йилларида Тошкент шампан виноси заводи ишга туширилди (1944). 1955—56 йлардан В.-а.с. тез суръатлар б-н ривожлана бошлади. 1955 й.да Любляна ш. (Югославия)да бўлиб ўтган вино маҳсулотлари халқаро ярмаркасига 20-а.да илк бор Ўзбекистон виночилари 7 хил вино навлари («Фарҳод», «Буваки», «Ширин», «Гулякандоз», «Алеатико», «Юмалоқ», «Ўзбекистан») б-н иштирок этди. Уларнинг ҳаммаси кумуш медалга сазовор бўлди. Кўп ўтмай «Ўзбеквино» трести қошида ва ҳар бир корхонада маҳсулот сифатини назорат қилиб берадиган дегустация (чашначилик) комиссияларининг тузилганлиги тармоқда бу борадаги ишларни тартибга солиш ва изчил асосда йўлга қўйишда имконият берди. 1956 й.дан тармоқца агросаноат интеграцияси сари қадам ташланди. Асосий маҳсулот етиштирувчилар — йирик хўжаликлар ва вино з-длари бирлаштирилди. 1975 й.да тармоқ «Ўзмевасабзавотузумсаноат» бирлашмаси таркибига кирди. Урушдан кейинги йилларда Ўзбекистонда В.-а.с.ни ривожлантиришда ва сифатли навли винолар етиштиришда Н.С. Собиров, О. Алимов, О.А. Абдул-лаев, А.И. Махмудов, СВ. Воҳидов, М. Мирзаев, С.Х. Хайдаров, Р.Б. Саидаҳмедова ва б.нинг хизмати катта.
Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин В.-а.с.да туб ўзгаришлар бўдди. Ўзбекистон ҳукуматининг қарорлари асосида тармоқ давлат монополиясидан чиқарилиб «Ўзмевасабзавоту зумсаноатхолдинг» компанияси тузилди. Узумчиликка ихтисослашган ҳудудларда янги корхоналар ва иш жойлари ташкил этилди. Вино-арақ маҳсулотлари и.ч. б-н шуғулланадиган корхоналар сони 61 тага етди. Булардан 14 таси қўшма ва жамоа корхоналаридир (2001). Тармокнинг етакчи корхоналари: «Тошкентвино», Самарқанд вино к-ти, «Шоҳруд» фирмасининг Бухоро вино заводи, Тошкент шампан виноси заводи, «Осиё» фирмасининг Наманган вино заводи, «Мастона» акциядорлик жамиятининг Қўқон вино заводи, «Янгийўл» фирмасининг Янгийўл вино заводи, «Конвин» Ўзбекистон-Америка қўшма корхонасининг Ғазалкент вино заводи, «Навигул» Ўзбекистон-Болгария қўшма корхонаси (Андижон вилояти Хўжаобод тумани), «Фаровон» Ўзбекистон-Италия қўшма корхонаси (Тошкент вилояти Зангиота тумани), «Янис» Ўзбекистон-Испания қўшма корхонаси (Наманган вилоятининг Янгиқўргон тумани), «Паркент шампани» Ўзбекистон-Россия қўшма корхонаси (Тошкент вилояти Паркент тумани) ва б.
ЎзРда В.-а.с. тармоғи учун зарур бўлган ректификатланган этил спирти ишлаб чиқарувчи янги қувватлар барпо этилди («Ўзкимёсаноат»га қарашли Янгийўл, Қўқон ва Андижон биокимё з-длари). Эндиликда, илгаридан ишлаб келаётган «Тошкентвино» ва Самарқанддаги «Зарафшон» з-дларидаги кувватлар ҳисобга олинса, йилига 5,0 млн. дал дан кўпроқ спирт и.ч. имконияти яратилди: бу маҳсулот тури бўйича ҳам мустақилликка эришилди, Украина, Россия ва б. давлатлардан спирт келтиришга барҳам берилди. Ўзбекистон спиртини экспорт қилиш имконияти яратилди. Виночилик тармоғидаги туб ўзгаришлардан яна бири маҳсулот турларини кўпайганлиги ва уларнинг сифати бирмунча яхшиланганлигидир. Собиқ Иттифоқ даврида янги турдаги вино-арақ маҳсулотини яратиш ва уни ҳаётга татбиқ қилиш жуда ҳам мушкул бўлган. Ишлаб чиқариладиган маҳсулот турлари чегаралаб қўйилган эди. Энди эса узумнинг тури ва унинг сифатига ҳамда вино ишлаб чиқарувчи з-днинг технологик имкониятларига қараб, Ўзбекистон иқлим шароитига мослашган технологик қоидалар яратилди ва шу асосда янги турдаги маҳсулотлар и.ч. йўлга қўйилди. Рақобат учун керакли омиллар яратидди. Вино-арақ ва б. алкоголли ичимликлар и.ч. учун зарур бўлган қўлланмалар, Ўзбекистон давлат стандарти ва б. норматив ҳужжатлар «Шаробсоз» ижодий маркази томонидан ишлаб чиқилиб, ҳаётга тадбиқ этилади. Олиб борилган ижодий ишлар самараси ўлароқ, тармоқда ишлаб чиқарилаётган маҳсулот турлари 150 дан ошиб кетди. Уларнинг кўплари мустақиллик туфайли жаҳон кўрик ва ярмаркаларида муваффақиятли қатнашиб келмокда (50 дан ортиқ олтин, кумуш ва бронза медаллари совриндори бўлди). Ўзбекистон вино-арақ маҳсулотлари жаҳонга танила бошлади. Жумладан 1998 й. Ғазалкент вино з-дининг «Сижжак», «Оқтош», Самарқанд вино к-тининг «Ўзбекистон», «Гулякандоз» винолари Сан-Франциско (АҚД1) жаҳон ярамаркасида «сифатли маҳсулот» сертификатини олди. 2000 й. Хўжаобод шароб корхонасининг «Пино» табиий виноси Францияда бўлиб ўтган кўргазмада совриндор бўлиб, махсус диплом б-н такдирланди.
Ўзбекистон винолари экспорти йилдан-йилга ортиб бормокда. Шу борада Ўзбекистоннинг десерт (ширин) ва ликёр винолари таҳсинга сазовордир. Булар жумласига «Ўзбекистон», «Алеатико», ликёрлик «Каберне», «Вассарға», «Юмалоқ», «Гулякандоз» ва «Портвейн» туридаги бир нечта хил винолари киради. Табиий винолардан эса «Наманган садафи», «Қора гўзал» («Тошкент-вино»), «Сижжак» (Ғазалкент вино з-ди), «Каберне» (Қўкрн вино з-ди), «Пино» (Хўжаобод з-ди), «Биҳишти» (Бухоро вино з-ди) ва шунга ўхшаш бошқа винолар, «Самарқанд бальзами», «Бухоро бальзами» юкрри сифат даражасига эга. Янгийўл ва Самарқанд виночилик корхоналарида ишлаб чиқарилаётган «Ўзбекистон», «Шодлик», «Анҳор». «Самарқанд», «Афросиёб» ва б. коньяклар ўзининг юқори сифати б-н ажралиб туради. Булар халқаро кўрикларда олтин ва кумуш медаллар б-н тақдирланган. Бундан ташқари мамлакатда арақнинг «Тошкент», «Ўзбекистон», «Осиё», «Зарафшон», «Турон», «Мастона», «Андижон», «Тошкент оқшоми», «Чимён» каби махсус навлари ишлаб чиқарилмокда. В.-а.сда ташкил этилаётган Кўшма корхоналар и.ч. ҳажмини янада кўпайтириш имконини беради. Ўзбекистонда 2000 й.да 7,116 млн. дал арақ маҳсулотлари, 5,65 млн. дал узум виноси, 13,67 млн. дал узум виноси хом ашёси, 3,802 млн. бутилка шампан виноси, 131 минг дал коньяк ишлаб чиқарилди.
Ад.: Самарқанд виноси, М., 1971; Бурьян Н.И., Микробиология виноделия, Ялта, 1997; Виноградные вино и коньяки [каталог; составитель творческий центр «Шаробсоз»], Т., 1999; Справочник по виноделию, Симферополь, 2000.
Омонулла Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.