Virusologiya

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194–195-b. — ziyouz.com

Virusologiya {viruslar va ...logiya) — viruslar haqidagi fan, biol. ning bir tarmogi. V. tarixi 1892 y.da rus olimi D. I. Ivanovskiyning tamakida mozaika kasalligini vujudga keltiradigan mikroblarni aniqlaşidan boşlanadi. 1893 y.da nemis bakteriologlari F. Leffler va P. Froş qoramollarda oqsil (yaşçur) kasalligini, 1901 y.da amerikalik Rid va b. sariq isitmani paydo qiladigan mikroblarni oddiy bakteriologik filtrdan ötib ketişini aniqlaşdi. «Virus» tuşunçasi birinçi marta golland M. Beyerink (1898) va nemis genetigi E. Baur (1904) işlarida uçraydi. 1911 y.da amerikalik F. T. Rous tovuklarda xavfli ösma paydo qiluvçi virusni topadi. Bakteriya viruslari (bakteriofaglar)ning topilişi, vaksina virusini töqimalar kulturasida undiriş, virus zarralarini kumuş b-n böyaş metodlarining işlab çiqilişi, tamaki mozaikasi virusini kristall holida ajratib olib, uning oqsil tabiatini, virus tarkibiga nuklein kislota kirişining aniklanişi V.ning rivojlanişida katta rol öynadi. 20-a örtalarida viruslarning tuzilişi elektron mikroskop yordamida va rentgenstruktura analizi metodi b-n tekşirila boşlandi. V. tekşiriş obyektiga köra q.x., veterinariya va tibbiyot V.siga bölinadi. V.ning rivojlanişi molekulyar genetika b-n uzviy boğliq. 1952 y. virus DNKsi,1956 y. virus RNKsi, 1955 y. virus zarralarining RNK va oqsildan öz-özidan töplanişi hodisasi aniqlandi,1957 y. viruslar interferensiyasi, DNK-sintezi kaşf etildi.

Zamonaviy V. umumiy va maxsus V.ga bölinadi. Umumiy V. viruslarning tuzilişi prinsiplari, köpayişi, xöjayinhujayra örtasidagi munosabatlarning kelib çiqişi, viruslarning tabiatda tarqalişini örganadi. Molekulyar V. viruslar nuklein kislotalari tuzilişi va funksiyasini, virus genlarining ekspressiyasi mexanizmlarini, organizmning viruslar qözğatadigan kasalliklarga çidamligi tabiati va viruslarning molekulyar evolyutsiyasini örganadi. Maxsus V. odam, hayvon va ösimlik viruslari guruhlarini tadqiq qiladi.

Özbekistonda V. sohasidagi tadqiqotlar 20-a. örtalarida boşlangan. D. X. Vahobov, A. Yu. Abdukarimova, N. K. Tursumetova, M. 3. Isamuhamedov, V. Mirzahmedov va b.ning işlari ğalla, ğöza, sabzavot va b. ekinlar viruslarini ajratib oliş, virus kasalliklarini aniqlaş va ularga qarşi kuraş çoralarini işlab çiqişga bağişlangan. Sönggi yillarda viruslarni interferon hosil qiliş faolligini oşiriş (A. Sayitqulov), gepatit virusi ştammlari va oqsillarining struktura hamda funksiyalarini örganiş va virusli kasalliklarning zamonaviy taşhisini işlab çiqiş (A. M. Ivanova) borasida bir qança işlar amalga oşirildi. Ösimlik viruslarini örganiş sohasidagi i. t. işlari Özbekistan FA Mikrobiologiya institutipya, ÖzMUning biol., tuproqşunoslik f-tida, tibbiyot V.si sohasidagi işlar Virusologiya instituti va tibbiyot oliy öquv yurtlari kafedralarida olib boriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВИРУСОЛОГИЯ {вируслар ва ...логия) — вируслар ҳақидаги фан, биол. нинг бир тармоги. В. тарихи 1892 й.да рус олими Д. И. Ивановскийнинг тамакида мозаика касаллигини вужудга келтирадиган микробларни аниқлашидан бошланади. 1893 й.да немис бактериологлари Ф. Леффлер ва П. Фрош қорамолларда оқсил (яшчур) касаллигини, 1901 й.да америкалик Рид ва б. сариқ иситмани пайдо қиладиган микробларни оддий бактериологик фильтрдан ўтиб кетишини аниқлашди. «Вирус» тушунчаси биринчи марта голланд М. Бейеринк (1898) ва немис генетиги Э. Баур (1904) ишларида учрайди. 1911 й.да америкалик Ф. Т. Роус товукларда хавфли ўсма пайдо қилувчи вирусни топади. Бактерия вируслари (бактериофаглар)нинг топилиши, вакцина вирусини тўқималар культурасида ундириш, вирус зарраларини кумуш б-н бўяш методларининг ишлаб чиқилиши, тамаки мозаикаси вирусини кристалл ҳолида ажратиб олиб, унинг оқсил табиатини, вирус таркибига нуклеин кислота киришининг аникланиши В.нинг ривожланишида катта роль ўйнади. 20-а ўрталарида вирусларнинг тузилиши электрон микроскоп ёрдамида ва рентгенструктура анализи методи б-н текширила бошланди. В. текшириш объектига кўра қ.х., ветеринария ва тиббиёт В.сига бўлинади. В.нинг ривожланиши молекуляр генетика б-н узвий боғлиқ. 1952 й. вирус ДНКси,1956 й. вирус РНКси, 1955 й. вирус зарраларининг РНК ва оқсилдан ўз-ўзидан тўпланиши ҳодисаси аниқланди,1957 й. вируслар интерференцияси, ДНК-синтези кашф этилди.

Замонавий В. умумий ва махсус В.га бўлинади. Умумий В. вирусларнинг тузилиши принциплари, кўпайиши, хўжайинҳужайра ўртасидаги муносабатларнинг келиб чиқиши, вирусларнинг табиатда тарқалишини ўрганади. Молекуляр В. вируслар нуклеин кислоталари тузилиши ва функциясини, вирус генларининг экспрессияси механизмларини, организмнинг вируслар қўзғатадиган касалликларга чидамлиги табиати ва вирусларнинг молекуляр эволюциясини ўрганади. Махсус В. одам, ҳайвон ва ўсимлик вируслари гуруҳларини тадқиқ қилади.

Ўзбекистонда В. соҳасидаги тадқиқотлар 20-а. ўрталарида бошланган. Д. X. Ваҳобов, А. Ю. Абдукаримова, Н. К. Турсуметова, М. 3. Исамуҳамедов, В. Мирзаҳмедов ва б.нинг ишлари ғалла, ғўза, сабзавот ва б. экинлар вирусларини ажратиб олиш, вирус касалликларини аниқлаш ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқишга бағишланган. Сўнгги йилларда вирусларни интерферон ҳосил қилиш фаоллигини ошириш (А. Сайитқулов), гепатит вируси штаммлари ва оқсилларининг структура ҳамда функцияларини ўрганиш ва вирусли касалликларнинг замонавий ташҳисини ишлаб чиқиш (А. М. Иванова) борасида бир қанча ишлар амалга оширилди. Ўсимлик вирусларини ўрганиш соҳасидаги и. т. ишлари Ўзбекистан ФА Микробиология институтипя, ЎзМУнинг биол., тупроқшунослик ф-тида, тиббиёт В.си соҳасидаги ишлар Вирусология институти ва тиббиёт олий ўқув юртлари кафедраларида олиб борилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.