Viskozimetr
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 196–197-b. — ziyouz.com
Viskozimetr (lot. viscosus — qovuşoq va ...metr) — suyuqlik va gazlarning qovuşoqligini aniqlaydigan asbob (q. Qovuşoqlik). Kapillyar, rotatsion, şarçali, ultratovuş V.lari keng tarqalgan. Kapillyar V.ning işi ingiçka dumaloq nayça (kapillyar)dan ma'lum hajmli (miqdorli) suyuqlik yoki gazni ötkazib körişga asoslangan. Rotatsion V.da sinaladigan qovuşoq modda ikki öqdoş jism (silindrlar, konuslar, sferik jismlar) orasidagi tirqişga solinadi. Jismlardan biri (rotor) aylanadi, ikkinçisi qözğalmay turadi. Qovuşoqlik burovçi momentga (burçak tezligi ma'lum) yoki burçak tezligiga (burovçi moment ma'lum) qarab aniqlanadi. Şarçali V.da qovuşoqlik sinalayotgan modda içida şarning harakatlaniş tezligiga qarab aniqlanadi. Ultratovuş V.ning işi magnitostriksion materialdan yasalgan va sinalayotgan modda içiga solingan plastinka tebranişlarining modda içida söniş tezligini ölçaşga asoslangan. Bu V.lar qovuşoqlikni dinamik (Pas.) va kinematik (m2/s) qovuşoqlik birliklarida ifodalaşga imkon beradi. Suyuqliklarning qovuşoqligini şartli birliklarda ölçaşga imkon beradigan V. ham bor. Bunday V. darajalarga bölingan nayçali idişdan iborat. Bunday V.da qovuşoqlik muayyan vaqg mobaynida nayçadan oqib ötgan suyuqlik hajmiga qarab aniqlanadi. Bunda qovuşoqlik sekund (s)da va Engler gradusidya ölçanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИСКОЗИМЕТР (лот. viscosus — қовушоқ ва ...метр) — суюқлик ва газларнинг қовушоқлигини аниқлайдиган асбоб (қ. Қовушоқлик). Капилляр, ротацион, шарчали, ультратовуш В.лари кенг тарқалган. Капилляр В.нинг иши ингичка думалоқ найча (капилляр)дан маълум ҳажмли (миқдорли) суюқлик ёки газни ўтказиб кўришга асосланган. Ротацион В.да синаладиган қовушоқ модда икки ўқдош жисм (цилиндрлар, конуслар, сферик жисмлар) орасидаги тирқишга солинади. Жисмлардан бири (ротор) айланади, иккинчиси қўзғалмай туради. Қовушоқлик буровчи моментга (бурчак тезлиги маълум) ёки бурчак тезлигига (буровчи момент маълум) қараб аниқланади. Шарчали В.да қовушоқлик синалаётган модда ичида шарнинг ҳаракатланиш тезлигига қараб аниқланади. Ультратовуш В.нинг иши магнитострикцион материалдан ясалган ва синалаётган модда ичига солинган пластинка тебранишларининг модда ичида сўниш тезлигини ўлчашга асосланган. Бу В.лар қовушоқликни динамик (Пас.) ва кинематик (м2/с) қовушоқлик бирликларида ифодалашга имкон беради. Суюқликларнинг қовушоқлигини шартли бирликларда ўлчашга имкон берадиган В. ҳам бор. Бундай В. даражаларга бўлинган найчали идишдан иборат. Бундай В.да қовушоқлик муайян вақг мобайнида найчадан оқиб ўтган суюқлик ҳажмига қараб аниқланади. Бунда қовушоқлик секунд (с)да ва Энглер градусидя ўлчанади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.