Vitvatersrand

Vitvatersrand — dunyodagi eng yirik oltin-uranli havza (kon). JAR hududida (Transvaal va Oranj provinsiyalari) joylaşgan. 1884 -y.da oçilgan. 1886 y.dan ekspluatatsiya qilina boşlagan. 1952 y.dan yöl-yölakay uran olinmoqda. 1980 y.gaça kondan 36 ming t oltin olingan. Bu esa iqtisodiy rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda olingan oltinning qariyb 1/3 qismini taşkil etdi. Oltinning umumiy zaxirasi 15,5 dan 18,7 ming t gaça, tovar rudasidagi örtaça miqdori 9,3 g/t. 10 ta gorizontdan 4000 m gaça çuqurliqdan oltin olinadi. Ruda qazib olişning yirik markazlari: Yoxannesburg, Klerksdorp, Odendalsryus, Belkom. Şaxtalarda t-ra 50° dan yuqori. U3Og ning umumiy zaxirasi 128 ming t, ruda tarkibidagi örtaça miqdori 0,02—0,05%. 1970-y.lar 2-yarmida har yili 3,2 dan 5,5 ming t gaça uran olingan. 1970 y.da eng köp oltin olingan (1000,4 t). Keyingi yillarda olingan oltinning miqdori asta-sekin kamaya bordi. Yöl-yölakay pirit, osmiyli iridiy guruhi minerallari, platinali metallar va kumuş olinadi. Rudalaniş asosan quyi proterozoy davri Vitvatersrand sistemasida joylaşgan. Rudali konglomeratlardagi ruda jinslari (riflar) rudasiz kvarsit qatlamlari b-n birga uçraydi. Konglomeratlar riflar hosil qilgan, ularning sanoatbop xillari banket deb ataladi. Alohida konglomerat qatlamlarining qalinligi 2—3 sm dan 3 m gaça, uz. 3—4 km gaça. Rudali maydonda 3 yarus (yuqori, örta va quyi) jinslari iştirok etgan. Quyi yarus arxey davri gneys va kristalli slanetslardan, örta yarus keçki tokembriy slanets, kvarsit, konglomerat va vulkan jinslaridan va yuqori yarus paleozoy yotqiziqlaridan taşkil topgan. V. hosil bölişi munozarali. Bir guruh olimlar V. qad. daryo deltalari soçmalari bölib keyinçalik metamorflaşgan desalar, boşqalar gidrotermal ja-rayoni iştirok etgan deb hisoblaydilar.