Vizildoq qönğizlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163-b. — ziyouz.com
Vizildoq qönğizlar (Carabidae) — yirtqiç qönğizlar kenja turkumi oilasi. Uz. 12—90 mm, tanasi odatda çöziq, möylovlari köpinça ipsimon, oyoklari uzun, yuguruvçan. Ustqanotlari köpinça çoklar orqali özaro yopişib ketgan, ostqanotlari rivojlanmagan. Rangi aksariyat hollarda qora
yoki qönğir, metallga öxşaş yaltiroq, iazan çipor. Köpçilik turlarida himoya suyuqligi işlab çiqaradigan anal bezlari böladi. V.q. tuproqda va uning sirtida, ba'zan daraxtlar va ularning yoğoç qismida, çumoli va termitlar uyalarida, ğorlarda hayot keçiradi. Köpçilik turlari tuprokda yaşaydigan har xil umurtqasiz hayvonlar b-n oziqlanadi. Xususan, suluv qönğizlar kapalaklarning qurtlari, asl vizildoqlar (Carabus) haşarotlar va mollyuskalar b-n oziqlanadi. Ösimlikxör V.q. ekinlarga, mas., donxör V.q. (Zabrus tenebrioides) buğdoyga ziyon keltiradi. Bir qança V.q., mas., töpçilar qurtlari boşqa qönğizlar ğumbagida ektoparazitlik qiladi. Bir yillik, ikki yillik, ba'zan uzoqroq generatsiyaga ega. V.q. ustida zoogeografik, geografik özgaruvçanlik va hayotiy formalari böyiça bir qança tadqiqotlar olib borilgan. V.q. mikroiqlim, tuproq va ösimlik qoplami şaroitining özgarişiga juda sezgir bölganidan bioindikator sifatida foydalaniladi. 30 mingdan ortiq turi şimoldan ekvatorgaça bölgan hududlarda tarqalgan, bir qança turlari turli mamlakatlar Kizil kitobiga kiritilgan. Özbekistonda 400 dan ortiq turi uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИЗИЛДОҚ ҚЎНҒИЗЛАР (Carabidae) — йиртқич қўнғизлар кенжа туркуми оиласи. Уз. 12—90 мм, танаси одатда чўзиқ, мўйловлари кўпинча ипсимон, оёклари узун, югурувчан. Устқанотлари кўпинча чоклар орқали ўзаро ёпишиб кетган, остқанотлари ривожланмаган. Ранги аксарият ҳолларда қора
ёки қўнғир, металлга ўхшаш ялтироқ, иаьзан чипор. Кўпчилик турларида ҳимоя суюқлиги ишлаб чиқарадиган анал безлари бўлади. В.қ. тупроқда ва унинг сиртида, баъзан дарахтлар ва уларнинг ёғоч қисмида, чумоли ва термитлар уяларида, ғорларда ҳаёт кечиради. Кўпчилик турлари тупрокда яшайдиган ҳар хил умуртқасиз ҳайвонлар б-н озиқланади. Хусусан, сулув қўнғизлар капалакларнинг қуртлари, асл визилдоқлар (Carabus) ҳашаротлар ва моллюскалар б-н озиқланади. Ўсимликхўр В.қ. экинларга, мас., донхўр В.қ. (Zabrus tenebrioides) буғдойга зиён келтиради. Бир қанча В.қ., мас., тўпчилар қуртлари бошқа қўнғизлар ғумбагида эктопаразитлик қилади. Бир йиллик, икки йиллик, баъзан узоқроқ генерацияга эга. В.қ. устида зоогеографик, географик ўзгарувчанлик ва ҳаётий формалари бўйича бир қанча тадқиқотлар олиб борилган. В.қ. микроиқлим, тупроқ ва ўсимлик қоплами шароитининг ўзгаришига жуда сезгир бўлганидан биоиндикатор сифатида фойдаланилади. 30 мингдан ортиқ тури шимолдан экваторгача бўлган ҳудудларда тарқалган, бир қанча турлари турли мамлакатлар Кизил китобига киритилган. Ўзбекистонда 400 дан ортиқ тури учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.