Vladimir Iliç Lenin

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79–80-b. — ziyouz.com

Lenin Vladimir Iliç LENIN (Ulyanov) Vladimir Iliç [1870.10 (22).4. Simbirsk (hoz. Ulyanovsk ş.) — 1924. 21.1, Moskva viloyati Gorki qişloği] — Rossiya bolşeviklar (kommunistlar) partiyasining asosçisi. SSSR deb atalgan «qizil imperiya»ning taşkilotçisi. Peterburg «Işçilar sinfini ozod qiliş uçun kuraş soyuzi»ni tuzişda qatnaşgan. 1895 y. RSDRPning 2-syezdi (1903)da bolşeviklar partiyasiga boşçilik qilgan. 1907 y.dan muhojirlikda yaşadi. 1917 y. apr.da Petrogradga kelib, sotsialistik inqilob yölini ilgari surdi. Petrogradda Oktyabr töntarişi (1917 y. 7 noyabr)ga rahbarlik qildi. Sovetlarning 2-Butun Rossiya syezdida XKSga rais bölib oldi (1917 — 22). L. aksilinqilobiy harakatlar va sabotajga qarşi kuraşuvçi Butun Rossiya favqulodda komissiyasi tuzişning taşabbuskori. Uning körsatmasi b-n 1918 y.dan boşlab Rossiyada siyosiy terror avj oldi, muxolif partiyalarning a'zolari, ziyolilar, ruhoniylar qatağon qilindi. 1922 y. L.ning soğliği yomonlaşdi va şu yil dek. oyidan e'tiboran siyosiy faoliyatda qat-naşmadi. Asosiy asarlari: «Rossiyada kapitalizmning taraqqiysi» (1899), «Nima qilmoq kerak?» (1902), «Materializm va empiriokrititsizm» (1908) «Imperializm kapitalizmning yukrri bosqiçi» (1916), «Davlat va revolyutsiya» (1917). L.ning jasadi Moskvaning Qizil maydonidagi mavzoleyga qöyilgan.

SSSR davrida L. qaraşlari mutlaqlaştirilib, uning faoliyati va şaxsiy hayoti ilohiylaştirildi. Uning fikrlariga salgina şubha b-n qaraganlar yöq qilindi. Biroq Rossiyadan xorijga jönagan ziyolilar va jahon siyosiy arboblarining köpçiligi öşa paytdayoq uning «kommunizm quriş» rejasi xom xayol ekanligini aytişgan. 20- a. 80-y. lari oxiri — 90-y.lari boşida Şarqiy Yevropada sotsializmning tanazzulga uçraşi va SSSRning parçalanişi oqibatida L. nazariyasi asossiz ekanligi uzil-kesil isbotlandi.

L. öz siyosiy faoliyatida Turkistonga bolşevizm ğoyalarini tarqatişga, mintaqani sovetlaştirişga katta e'tibor karatdi. L. va Stalin Turkiston muxtoriyatini tugatiş rejasini qöllabquvvatladi. L.ning taşabbusi b-n Turkkomissiya (1919), Turkbyuro (1920), RKP (b) MK Örta Osiyo byurosi (1922) kabi Markazning nazorat qiluvçi organlari tuzildi va Toşkentga yuborildi. Turkiston fronti (1919) taşkil qilinib, ölkadagi sovet rejimiga qarşi qurolli harakatni tugatiş uçun 200.000 ga yaqin qizil askar Turkistonga jönatildi. Markaz yuborgan bolşevistik emissarlarga qarşi çiqqan mahalliy rahbarlarni L. «öng oğmaçilik»da aybladi. L. 1920 y.da Buxoro xonligi (amirligi) va Xiva xonligini qizil armiya tomonidan bosib olinişining taşabbuskori. Buxoro bosqini natijasida katta mikdordagi xazina Moskvaga olib ketildi va uning buyruği b-n iqtisodiy noçor sovet Rossiyasini saqlab qoliş uçun sarflandi. L.ning 1920 y. 13 iyundagi körsatmasiga köra, yaxlit Turkiston mintaqasini parçalab taşlaş jarayoni boşlandi va u 1925 y. boşlarida tugallandi. Şuningdek, L. Afğoniston, Hindiston, Xitoy, qisman Eron, Tur kiya kabi Şarq davlatlarida sotsializm quriş haqidagi rejasi uçun Turkistondan tayanç sifatida foydalanişni möljallagan edi. L.ning «kommunistik ğoya»si 20-a. oxirida Özbekistonda ham butunlay tanazzulga uçradi.

Ad.: Latişev A.G., Rassekreçenniy Lenin, M., 1996; Istoriya Rossii. XX vek, M., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛЕНИН (Ульянов) Владимир Ильич [1870.10 (22).4. Симбирск (ҳоз. Ульяновск ш.) — 1924. 21.1, Москва вилояти Горки қишлоғи] — Россия большевиклар (коммунистлар) партиясининг асосчиси. СССР деб аталган «қизил империя»нинг ташкилотчиси. Петербург «Ишчилар синфини озод қилиш учун кураш союзи»ни тузишда қатнашган. 1895 й. РСДРПнинг 2-съезди (1903)да большевиклар партиясига бошчилик қилган. 1907 й.дан муҳожирликда яшади. 1917 й. апр.да Петроградга келиб, социалистик инқилоб йўлини илгари сурди. Петроградда Октябрь тўнтариши (1917 й. 7 ноябрь)га раҳбарлик қилди. Советларнинг 2-Бутун Россия съездида ХКСга раис бўлиб олди (1917 — 22). Л. аксилинқилобий ҳаракатлар ва саботажга қарши курашувчи Бутун Россия фавқулодда комиссияси тузишнинг ташаббускори. Унинг кўрсатмаси б-н 1918 й.дан бошлаб Россияда сиёсий террор авж олди, мухолиф партияларнинг аъзолари, зиёлилар, руҳонийлар қатағон қилинди. 1922 й. Л.нинг соғлиғи ёмонлашди ва шу йил дек. ойидан эътиборан сиёсий фаолиятда қат-нашмади. Асосий асарлари: «Россияда капитализмнинг тараққийси» (1899), «Нима қилмоқ керак?» (1902), «Материализм ва эмпириокритицизм» (1908) «Империализм капитализмнинг юкрри босқичи» (1916), «Давлат ва революция» (1917). Л.нинг жасади Москванинг Қизил майдонидаги мавзолейга қўйилган.

СССР даврида Л. қарашлари мутлақлаштирилиб, унинг фаолияти ва шахсий ҳаёти илоҳийлаштирилди. Унинг фикрларига салгина шубҳа б-н қараганлар йўқ қилинди. Бироқ Россиядан хорижга жўнаган зиёлилар ва жаҳон сиёсий арбобларининг кўпчилиги ўша пайтдаёқ унинг «коммунизм қуриш» режаси хом хаёл эканлигини айтишган. 20- а. 80-й. лари охири — 90-й.лари бошида Шарқий Европада социализмнинг таназзулга учраши ва СССРнинг парчаланиши оқибатида Л. назарияси асоссиз эканлиги узил-кесил исботланди.

Л. ўз сиёсий фаолиятида Туркистонга большевизм ғояларини тарқатишга, минтақани советлаштиришга катта эътибор каратди. Л. ва Сталин Туркистон мухториятини тугатиш режасини қўллабқувватлади. Л.нинг ташаббуси б-н Турккомиссия (1919), Туркбюро (1920), РКП (б) МК Ўрта Осиё бюроси (1922) каби Марказнинг назорат қилувчи органлари тузилди ва Тошкентга юборилди. Туркистон фронти (1919) ташкил қилиниб, ўлкадаги совет режимига қарши қуролли ҳаракатни тугатиш учун 200.000 га яқин қизил аскар Туркистонга жўнатилди. Марказ юборган большевистик эмиссарларга қарши чиққан маҳаллий раҳбарларни Л. «ўнг оғмачилик»да айблади. Л. 1920 й.да Бухоро хонлиги (амирлиги) ва Хива хонлигини қизил армия томонидан босиб олинишининг ташаббускори. Бухоро босқини натижасида катта микдордаги хазина Москвага олиб кетилди ва унинг буйруғи б-н иқтисодий ночор совет Россиясини сақлаб қолиш учун сарфланди. Л.нинг 1920 й. 13 июндаги кўрсатмасига кўра, яхлит Туркистон минтақасини парчалаб ташлаш жараёни бошланди ва у 1925 й. бошларида тугалланди. Шунингдек, Л. Афғонистон, Ҳиндистон, Хитой, қисман Эрон, Тур кия каби Шарқ давлатларида социализм қуриш ҳақидаги режаси учун Туркистондан таянч сифатида фойдаланишни мўлжаллаган эди. Л.нинг «коммунистик ғоя»си 20-а. охирида Ўзбекистонда ҳам бутунлай таназзулга учради.

Ад.: Латышев А.Г., Рассекреченный Ленин, М., 1996; История России. XX век, М., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.