Vladimir Petroviç Nalivkin
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–44-b. — ziyouz.com
Nalivkin Vladimir Petroviç (1852.15.7, Kaluga - 1918.20.1, Toşkent) — tarixçi, şarqşunos, lingvist va pedagog. 1873 y. artilleriya bilim yurtini tugatgaç, Turkistonda xizmat qilgan, Xiva va Qöqon yurişlarida qatnaşgan. Qisqa muddat Namanganda harbiy boşliqning yordamçisi bölib işlagan. Yerli aholining tili, turmuşi va urf-odatlarini yaqindan örganiş uçun Nanay qişloğidan yer sotib olib, oilasi b-n şu yerda bir neça yil yaşagan. Özbek, tojik, arab tillarini puxta örgangan. N. Turkiston ölkasida oçilgan birinçi rus-tuzem maktabining dastlabki öqituvçilaridan bölgan, Toşkent öqituvçilar seminariyasida mahalliy tillardan dars bergan (1890 y.gaça). 1890—95 y.larda Sirdaryo, Farğona va Samarqand gubernatorining yordamçisi bölgan. II Davlat dumasining deputatligiga saylangan. 1917 y.da Muvaqqat hukumatning Turkiston qömitasiga raislik qilgan, menşeviklarni yoklagan. U Turkiston ölkasining tarixi, etnografiyasi, islom madani-yatiga doir köplab asarlar yozgan, özbek («sart»), fors tillari böyiça qöllan-malar yaratgan, «sartça» (özb.)-rusça, rusça-«sartça» (özb.), rusça-forsça luğatlartuzgan. Akad. V. V. Bartoldnint ta'rifiça, N. «ruslar orasida özbek tili va turmuşini eng yaxşi bilgan» olim edi. Uning xotini M. V. Naliv-kina b-n birga yozilgan «Farğonadagi ötroq aholi ayollarining turmuşiga doir oçerklar» hamda «Qöqon xon-ligining qisqaça tarixi» asarlari şarqşunos olimlar tomonidan yuqori baholangan. Keyingi asar 1899 y.da Parijda fransuz tilida A.Dozon tarjimasida bosilgan. Bolşeviklar Ta'sis majlisini tarqatib yuborib, zöravonlik b-n hokimiyatni bosib olgandan keyin N. bölajak qatağonlar va vahşiyliklarni oldindan köra olgan. U 1918 y. 20 yanv.da Toşkentda bolşeviklar tuzumiga norozilik sifatida xotinining qabri ustida özini otib öldirgan.
As: Russko-sartovskiy i sartovskorusskiy slovar, s prilojeniyem kratkoy grammatiki po nareçiyam Namanganskogo uyezda, sost. V. Nalivkin i M. Nalivkina, Kazan, 1884; Azbuka dlya russko-musulmanskix şkol osedlogo naseleniya Turkestanskogo kraya, izd., 2, ispr, T., 1986; Sartovskaya xrestomatiya dlya Turkestanskoy uçitelskoy seminarii, T., 1896; Rukovodstvo k praktiçeskomu izuçeniyu sartovskogo yazika, Samarqand, 1898.
Ortiqboy Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАЛИВКИН Владимир Петрович (1852.15.7, Калуга - 1918.20.1, Тошкент) — тарихчи, шарқшунос, лингвист ва педагог. 1873 й. артиллерия билим юртини тугатгач, Туркистонда хизмат қилган, Хива ва Қўқон юришларида қатнашган. Қисқа муддат Наманганда ҳарбий бошлиқнинг ёрдамчиси бўлиб ишлаган. Ерли аҳолининг тили, турмуши ва урф-одатларини яқиндан ўрганиш учун Нанай қишлоғидан ер сотиб олиб, оиласи б-н шу ерда бир неча йил яшаган. Ўзбек, тожик, араб тилларини пухта ўрганган. Н. Туркистон ўлкасида очилган биринчи рус-тузем мактабининг дастлабки ўқитувчиларидан бўлган, Тошкент ўқитувчилар семинариясида маҳаллий тиллардан дарс берган (1890 й.гача). 1890—95 й.ларда Сирдарё, Фарғона ва Самарқанд губернаторининг ёрдамчиси бўлган. II Давлат думасининг депутатлигига сайланган. 1917 й.да Муваққат ҳукуматнинг Туркистон қўмитасига раислик қилган, меньшевикларни ёклаган. У Туркистон ўлкасининг тарихи, этнографияси, ислом мадани-ятига доир кўплаб асарлар ёзган, ўзбек («сарт»), форс тиллари бўйича қўллан-малар яратган, «сартча» (ўзб.)-русча, русча-«сартча» (ўзб.), русча-форсча луғатлартузган. Акад. В. В. Бартольднинт таърифича, Н. «руслар орасида ўзбек тили ва турмушини энг яхши билган» олим эди. Унинг хотини М. В. Налив-кина б-н бирга ёзилган «Фарғонадаги ўтроқ аҳоли аёлларининг турмушига доир очерклар» ҳамда «Қўқон хон-лигининг қисқача тарихи» асарлари шарқшунос олимлар томонидан юқори баҳоланган. Кейинги асар 1899 й.да Парижда француз тилида А.Дозон таржимасида босилган. Большевиклар Таъсис мажлисини тарқатиб юбориб, зўравонлик б-н ҳокимиятни босиб олгандан кейин Н. бўлажак қатағонлар ва ваҳшийликларни олдиндан кўра олган. У 1918 й. 20 янв.да Тошкентда большевиклар тузумига норозилик сифатида хотинининг қабри устида ўзини отиб ўлдирган.
Ас: Русско-сартовский и сартовскорусский словарь, с приложением краткой грамматики по наречиям Наманганского уезда, сост. В. Наливкин и М. Наливкина, Казань, 1884; Азбука для русско-мусульманских школ оседлого населения Туркестанского края, изд., 2, испр, Т., 1986; Сартовская хрестоматия для Туркестанской учительской семинарии, Т., 1896; Руководство к практическому изучению сартовского языка, Самарқанд, 1898.
Ортиқбой Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.