Vladimir Vladimiroviç Mayakovskiy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 338–339-b. — ziyouz.com
Mayakovskiy Vladimir Vladimiroviç [1893.7(19).7, Kutaisi ş. — 1930.14.4, Moskva] — rus şoiri. 1906 y., otasi vafotidan söng, oilasi b-n Moskvaga köçib borib, klassik gimnaziyaga, 1911 y. esa tasviriy san'at, haykaltaroşlik va me'morçilik bilim yurtiga öqişga kirgan. Şu yili rus futuristpar guruhi taşkilotçisi D. Burlyuk b-n tanişgan. 1912 y. «Jamoat didiga tarsaki» töplamida dastlabki şe'riy asari çop etilgan. Ijtimoiy silsilalar arafasida şe'riyatga kirib kelgan M. simvolizm va akmeizm estetikasiga qarşi çikali, e'tirof etilgan ustoz şoirlar, jumladan, A. Blokning badiiy tajribalariga tanqidiy yondaşadi. 1913 y. «Vladimir Mayakovskiy» t-ragediyasini yozadi, «Men!» ilk şe'riy kitobi naşr etiladi. M.ning dastlabki ijodida «Çolvorli bulutlar» (1914— 15) dostoni muhim örin egallaydi. Bu dostonda in-tim syujet ijtimoiy va kosmik miqyosga, sevgi esa bayroq — qalb darajasiga kötarilgan. M.ning Osip va Lilya Briklar oilasi, ayniqsa, Lilya Brik b-n tanişuvi uning taqdirida hal kiluvçi rol öynagan. Ijtimoiy hayotda sodir bölayotgan özgarişlar M.ni çetlab ötmadi. M. 1917 y. Okt. davlat töntarişini xuşnudlik b-n qarşi oldi. Undagi voqealarning şiddatli ruhini öz şe'riyatiga singdirdi («Söl marş», 1918). Turli janr va sohalarda ham ijodiy kuçini sinab, bir neça filmlar («Pul uçun tuğilmagan», «Xonim va bezori» va b.) ssenariylarini yozdi va bu filmlarda boş rollarni ijro etdi. 1917 y. avg.da esa Musiqali drama teatrida davrning qaxramonona, epik va satirik tasviri bölgan «Misteriya-buff» pyesasi namoyiş etiladi. Şu davrdan boşlab M. iste'dodi bolşevizm ğoyalariga töla-tökis xizmat qiladi. M., insoniy sajiyasiga köra, xudbinlik, hasad, kalondimoğlik, mansabparastlik, pora-xörlik singari illatlar b-n murosa qila olmovçi kişi edi. M. bolşeviklarni jami-yatni ana şunday qusurlardan xalos etuvçi, sovetlar mamlakatini yuksak taraqqiyot manziliga eltuvçi kişilar, deb bildi. Şuningdek, u «yangi jamiyat»ni barpo etayotgan kişilar orasida ham haftafahm, amalparast kişilar borligini öz közi b-n kördi va ularni «Qandala» (1928), «Hammom» (1929) satirik pyesalarida aks ettirdi. Bu pyesalar köp ötmay taqikdanadi va Stalin vafotiga qadar (1953) heç yerda qöyilmadi. M. 1924—25 y.larda Fransiya, Amerika singari qator xorijiy mamlakatlarda böldi. «Amerikani kaşf etişim» asarida buyuk mamlakatning kuç-qudratidan hayratga tuşdi, şu b-n birga bu mamlakatda dollarning axloq va vijdon mezoniga aylanganidan öpkalandi. M. ijodining sönggi bosqiçida ana şu nafrat va muhabbat tuyğulari şoir asarlari («Hayqiriq», «Juda soz!», «Qandala», «Hammom» va b.)ning boş leytmotivi darajasiga kötarildi. U öz ijodi va jangovar sözi b-n sotsialistik qurilişga hissa qöşişga urindi. Gorkiy b-n birga şöro adabiyotidagi sotsialistik realizm metodi asosçisi böldi. Ammo u işongan davlat tizimi öşa yillardayoq byurokratik apparatga aylanib borayotgan, u işongan davlat rahbarlari esa xalqdan va uning peşqadam siymolaridan yuz ögirayotgan edilar. M. bir tomondan, RAAPçi safdoşlari (proletar yozuvçilari) tomonidan tark etilgan, ikkinçi tomondan, «muhabbat kemasi», özi yozganidek, suv osti toşlariga urilib şikastlangan. M. 1930 y. 14 apr.da özini-özi otib öldiradi.
M. isyonkor şe'riyati b-n nafakat rus, balki L. Aragon, P. Neruda, V. Bronevskiy, Nozim Hikmat, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon singari turli millatga mansub şoirlar ijodiga katta ta'sir ötkazdi. Şe'riyatning tarixiy-ijtimoiy davr b-n hamqadam, jöşqin va şiddatli hayotga hamnafas bölişida, yangi şakl va tasvir vositalarini axtarib topişda M. an'analari öz rolini ötadi. Ammo şu b-n birga şe'riyatning siyosatlaşişi va mafkuraviy qurolga aylanişida ham M.ning ta'siri kattadir. Ğ.Ğulom, Şayxzoda, A. Muxtor tomonidan «Hayqiriq», «Juda soz!» va b. asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.
As: Polnoye sobraniye soçineniy, 1 — 13 t., M., 1955—61; Tanlangan asarlar, T., 1966.
Ad.: Rasuliy M., Mayakovskiy asarlari özbek tilida, T., 1961; Rasuliy M., Mayakovskiy v Uzbekistane, T., 1965.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЯКОВСКИЙ Владимир Владимирович [1893.7(19).7, Кутаиси ш. — 1930.14.4, Москва] — рус шоири. 1906 й., отаси вафотидан сўнг, оиласи б-н Москвага кўчиб бориб, классик гимназияга, 1911 й. эса тасвирий санъат, ҳайкалтарошлик ва меъморчилик билим юртига ўқишга кирган. Шу йили рус футуристпар гуруҳи ташкилотчиси Д. Бурлюк б-н танишган. 1912 й. «Жамоат дидига тарсаки» тўпламида дастлабки шеърий асари чоп этилган. Ижтимоий силсилалар арафасида шеъриятга кириб келган М. символизм ва акмеизм эстетикасига қарши чикали, эътироф этилган устоз шоирлар, жумладан, А. Блокнинг бадиий тажрибаларига танқидий ёндашади. 1913 й. «Владимир Маяковский» т-рагедиясини ёзади, «Мен!» илк шеърий китоби нашр этилади. М.нинг дастлабки ижодида «Чолворли булутлар» (1914— 15) достони муҳим ўрин эгаллайди. Бу достонда ин-тим сюжет ижтимоий ва космик миқёсга, севги эса байроқ — қалб даражасига кўтарилган. М.нинг Осип ва Лиля Бриклар оиласи, айниқса, Лиля Брик б-н танишуви унинг тақдирида ҳал килувчи роль ўйнаган. Ижтимоий ҳаётда содир бўлаётган ўзгаришлар М.ни четлаб ўтмади. М. 1917 й. Окт. давлат тўнтаришини хушнудлик б-н қарши олди. Ундаги воқеаларнинг шиддатли руҳини ўз шеъриятига сингдирди («Сўл марш», 1918). Турли жанр ва соҳаларда ҳам ижодий кучини синаб, бир неча фильмлар («Пул учун туғилмаган», «Хоним ва безори» ва б.) сценарийларини ёзди ва бу фильмларда бош ролларни ижро этди. 1917 й. авг.да эса Мусиқали драма театрида даврнинг қахрамонона, эпик ва сатирик тасвири бўлган «Мистерия-буфф» пьесаси намойиш этилади. Шу даврдан бошлаб М. истеъдоди большевизм ғояларига тўла-тўкис хизмат қилади. М., инсоний сажиясига кўра, худбинлик, ҳасад, калондимоғлик, мансабпарастлик, пора-хўрлик сингари иллатлар б-н муроса қила олмовчи киши эди. М. большевикларни жами-ятни ана шундай қусурлардан халос этувчи, советлар мамлакатини юксак тараққиёт манзилига элтувчи кишилар, деб билди. Шунингдек, у «янги жамият»ни барпо этаётган кишилар орасида ҳам ҳафтафаҳм, амалпараст кишилар борлигини ўз кўзи б-н кўрди ва уларни «Қандала» (1928), «Ҳаммом» (1929) сатирик пьесаларида акс эттирди. Бу пьесалар кўп ўтмай тақикданади ва Сталин вафотига қадар (1953) ҳеч ерда қўйилмади. М. 1924—25 й.ларда Франция, Америка сингари қатор хорижий мамлакатларда бўлди. «Американи кашф этишим» асарида буюк мамлакатнинг куч-қудратидан ҳайратга тушди, шу б-н бирга бу мамлакатда долларнинг ахлоқ ва виждон мезонига айланганидан ўпкаланди. М. ижодининг сўнгги босқичида ана шу нафрат ва муҳаббат туйғулари шоир асарлари («Ҳайқириқ», «Жуда соз!», «Қандала», «Ҳаммом» ва б.)нинг бош лейтмотиви даражасига кўтарилди. У ўз ижоди ва жанговар сўзи б-н социалистик қурилишга ҳисса қўшишга уринди. Горький б-н бирга шўро адабиётидаги социалистик реализм методи асосчиси бўлди. Аммо у ишонган давлат тизими ўша йиллардаёқ бюрократик аппаратга айланиб бораётган, у ишонган давлат раҳбарлари эса халқдан ва унинг пешқадам сиймоларидан юз ўгираётган эдилар. М. бир томондан, РААПчи сафдошлари (пролетар ёзувчилари) томонидан тарк этилган, иккинчи томондан, «муҳаббат кемаси», ўзи ёзганидек, сув ости тошларига урилиб шикастланган. М. 1930 й. 14 апр.да ўзини-ўзи отиб ўлдиради.
М. исёнкор шеърияти б-н нафакат рус, балки Л. Арагон, П. Неруда, В. Броневский, Нозим Ҳикмат, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон сингари турли миллатга мансуб шоирлар ижодига катта таъсир ўтказди. Шеъриятнинг тарихий-ижтимоий давр б-н ҳамқадам, жўшқин ва шиддатли ҳаётга ҳамнафас бўлишида, янги шакл ва тасвир воситаларини ахтариб топишда М. анъаналари ўз ролини ўтади. Аммо шу б-н бирга шеъриятнинг сиёсатлашиши ва мафкуравий қуролга айланишида ҳам М.нинг таъсири каттадир. Ғ.Ғулом, Шайхзода, А. Мухтор томонидан «Ҳайқириқ», «Жуда соз!» ва б. асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.
Ас: Полное собрание сочинений, 1 — 13 т., М., 1955—61; Танланган асарлар, Т., 1966.
Ад.: Расулий М., Маяковский асарлари ўзбек тилида, Т., 1961; Расулий М., Маяковский в Узбекистане, Т., 1965.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.