Voha tuproqlari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 251-b. — ziyouz.com
Voha tuproqlari — suğorma dehqonçilik mintaqalaridagi tuproqlar. Keng daryo vodiylari, toğlararo soyliklar va toğ etaklarining nişab tekisliklaridagi vohalarda tarqalgan. Örta Osiyo V. t. qadimdan dehqonçilik qilib kelinayotgan hududlardagi tuproqlarning asosiy qismini taşkil etadi.
Suğorma dehqonçilik ta'sirida V. t. mutlaqo yangi belgilarga ega bölib boradi. Suğoriladigan yerlarga beriladigan suv b-n birga oziq moddalarga boy oqiziqlar keladi. Amudaryo suvlaridagi örtaça yillik oqiziqlar miqdori Termiz ş. yonida 206 mln. t, Nukus ş. yonida esa 104 mln. t ni taşkil etadi. Oqiziqlarning asosiy qismi kanallarda çökib qoladi, şuning uçun suğoriş şoxobçalarini tez-tez tozalab turiş zarurati tuğiladi. Zarafşon daryosi havzasidagi dalalarga suğoriş suvi b-n birga har yili gektariga 10,8 — 17,8 t gaça oqiziq jinslar, jumladan, örtaça 2350 kg/ga SaSO3 485 kg/ga K2O va 0,41 kg/gaça P2O5 oqib keladi. Suğoriladigan yerlarga kelib tuşadigan agroirrigatsion yotqiziqlar miqdori yiliga 0,8—1,3 mm ga ortadi. Samarqand, Buxoro, Murğob va Xorazm singari qad. vohalardagi bunday yotqiziqlar qalinligi 1—2 m va undan ortiq.
Morfologik tuzilişi, agrokimyoviy, agrofizik, biologik xususiyatlari va meliorativ holatiga köra Örta Osiyoning suğorma dehqonçilik mintaqalaridagi V. t. turli tiplarga, ya'ni çöl mintaqasining ötloqi-voha, botqoqi-voha va taqirli-voha tuproqlariga, sur tuproqlari mintaqasining ötloqi-voha, botqoqi-voha va sur tuproqli-voha tuproqlari tipiga mansub. Agroirrigatsion yotqiziqlar qalinligiga köra: yupqa (35— 50 sm), örtaça (70—80 sm) va juda qalin (1 m dan köp) bölgan tuproqlarga ajratiladi.
V. t.ning paydo böliş jarayoni öziga xos zonal belgilarga ega. Bu jarayonni ikki asosiy bosqiçga böliş mumkin. Birinçi bosqiçda V. t.ning tabiiy belgilari (qöriqlik) saqlanib qoladi. Mac, haydaş va suğoriş ta'sirida tusi, qalinligi, strukturasi, çimli va çim osti qatlamlarining joylanişi turliça bölgan sur tuproqlardan ziçligi, mexanik tarkibi deyarli bir xil, kulrangroq haydalma va yanada ziçroq haydov osti qatlamlar şakllanadi.
Ad.: Bahodirov M., Tuproqşunoslik, T., 1971; Ermatov A. Q., Suğoriladigan dehqonçilik, T., 1983.
Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВОҲА ТУПРОҚЛАРИ — суғорма деҳқончилик минтақаларидаги тупроқлар. Кенг дарё водийлари, тоғлараро сойликлар ва тоғ этакларининг нишаб текисликларидаги воҳаларда тарқалган. Ўрта Осиё В. т. қадимдан деҳқончилик қилиб келинаётган ҳудудлардаги тупроқларнинг асосий қисмини ташкил этади.
Суғорма деҳқончилик таъсирида В. т. мутлақо янги белгиларга эга бўлиб боради. Суғориладиган ерларга бериладиган сув б-н бирга озиқ моддаларга бой оқизиқлар келади. Амударё сувларидаги ўртача йиллик оқизиқлар миқдори Термиз ш. ёнида 206 млн. т, Нукус ш. ёнида эса 104 млн. т ни ташкил этади. Оқизиқларнинг асосий қисми каналларда чўкиб қолади, шунинг учун суғориш шохобчаларини тез-тез тозалаб туриш зарурати туғилади. Зарафшон дарёси ҳавзасидаги далаларга суғориш суви б-н бирга ҳар йили гектарига 10,8 — 17,8 т гача оқизиқ жинслар, жумладан, ўртача 2350 кг/га СаСО3 485 кг/га К2О ва 0,41 кг/гача Р2О5 оқиб келади. Суғориладиган ерларга келиб тушадиган агроирригацион ётқизиқлар миқдори йилига 0,8—1,3 мм га ортади. Самарқанд, Бухоро, Мурғоб ва Хоразм сингари қад. воҳалардаги бундай ётқизиқлар қалинлиги 1—2 м ва ундан ортиқ.
Морфологик тузилиши, агрокимёвий, агрофизик, биологик хусусиятлари ва мелиоратив ҳолатига кўра Ўрта Осиёнинг суғорма деҳқончилик минтақаларидаги В. т. турли типларга, яъни чўл минтақасининг ўтлоқи-воҳа, ботқоқи-воҳа ва тақирли-воҳа тупроқларига, сур тупроқлари минтақасининг ўтлоқи-воҳа, ботқоқи-воҳа ва сур тупроқли-воҳа тупроқлари типига мансуб. Агроирригацион ётқизиқлар қалинлигига кўра: юпқа (35— 50 см), ўртача (70—80 см) ва жуда қалин (1 м дан кўп) бўлган тупроқларга ажратилади.
В. т.нинг пайдо бўлиш жараёни ўзига хос зонал белгиларга эга. Бу жараённи икки асосий босқичга бўлиш мумкин. Биринчи босқичда В. т.нинг табиий белгилари (қўриқлик) сақланиб қолади. Mac, ҳайдаш ва суғориш таъсирида туси, қалинлиги, структураси, чимли ва чим ости қатламларининг жойланиши турлича бўлган сур тупроқлардан зичлиги, механик таркиби деярли бир хил, кулрангроқ ҳайдалма ва янада зичроқ ҳайдов ости қатламлар шаклланади.
Ад.: Баҳодиров М., Тупроқшунослик, Т., 1971; Эрматов А. Қ., Суғориладиган деҳқончилик, Т., 1983.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.