Voizlik san'ati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225-b. — ziyouz.com
Voizlik san'ati - jamoat oldida nutq sözlaş, notiqlik san'ati; ilmiy-siyosiy ma'ruza, bahs, munozara, tarğibot va taşviqotning asosiy vositasi sifatida keng ijtimoiy mavqega ega bölgan san'at. Yunonistonda voizlik ritorika deyilgan. Qadimda Şarq mamlakatlarida hukmdor şaxsan özi jamoat oldiga çiqib, öz siyosati, xalqaro ahvol va b. haqida nutq sözlagan. El oldiga çiqiş, ayniqsa juma namozi, hayit, navröz kunlari va b.da, mamlakatlararo uruş boşlangandagi yiğinlarda odat tusiga kirgan. 9-a.ga kelib, bu muhim işni xuşovoz, ta'sirçan gapiradigan, işontira oladigan maxsus kişilar — voizlarga topşirganlar. Şunday qilib, V. s. şakllangan. Rivoji jarayonida dabirlik (davlat ahamiyatidagi yozişmalarni inşo etiş va öqib beriş), xatiblik (diniy, siyosiy mayldagi notiqlik), muzakkirlik (diniy-axloqiy masalalarni şarhlab beriş) kabi tarmoqlari vujudga kelgan. V. s. ning nutq matnlari, tinglovçilarning bilimi, ijtimoiy mavqei va b. xususiyatlarga köra turli maqom (qism) larga bölingan: sultoniyot (yuqori tabaqa uçun), xutubu jihodiya (jangovar nutqlar), ğaribona maqom (oddiy xalq uçun) va b. V. s. ijtimoiy va badiiy jihatdan muhimligi tufayli asrlar davomida rivojlana bordi. Örta asrlarda V. s. ning nazariyasi va talqin uslublarini yorituvçi ilmiy, uslubiy va xrestomatik asarlar yaratildi. V. s ni örgatuvçi maxsus soha — kalom ilmi, baloğa ilmi yuzaga keldi. V. s ötmişda katta ijtimoiy qudrat kasb etgan, hoz. notiqlik san'ati rivojida muhim rol öynagan.
Sotimxon Inomxöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВОИЗЛИК САНЪАТИ - жамоат олдида нутқ сўзлаш, нотиқлик санъати; илмий-сиёсий маъруза, баҳс, мунозара, тарғибот ва ташвиқотнинг асосий воситаси сифатида кенг ижтимоий мавқега эга бўлган санъат. Юнонистонда воизлик риторика дейилган. Қадимда Шарқ мамлакатларида ҳукмдор шахсан ўзи жамоат олдига чиқиб, ўз сиёсати, халқаро аҳвол ва б. ҳақида нутқ сўзлаган. Эл олдига чиқиш, айниқса жума намози, ҳайит, наврўз кунлари ва б.да, мамлакатлараро уруш бошлангандаги йиғинларда одат тусига кирган. 9-а.га келиб, бу муҳим ишни хушовоз, таъсирчан гапирадиган, ишонтира оладиган махсус кишилар — воизларга топширганлар. Шундай қилиб, В. с. шаклланган. Ривожи жараёнида дабирлик (давлат аҳамиятидаги ёзишмаларни иншо этиш ва ўқиб бериш), хатиблик (диний, сиёсий майлдаги нотиқлик), музаккирлик (диний-ахлоқий масалаларни шарҳлаб бериш) каби тармоқлари вужудга келган. В. с. нинг нутқ матнлари, тингловчиларнинг билими, ижтимоий мавқеи ва б. хусусиятларга кўра турли мақом (қисм) ларга бўлинган: султониёт (юқори табақа учун), хутубу жиҳодия (жанговар нутқлар), ғарибона мақом (оддий халқ учун) ва б. В. с. ижтимоий ва бадиий жиҳатдан муҳимлиги туфайли асрлар давомида ривожлана борди. Ўрта асрларда В. с. нинг назарияси ва талқин услубларини ёритувчи илмий, услубий ва хрестоматик асарлар яратилди. В. с ни ўргатувчи махсус соҳа — калом илми, балоға илми юзага келди. В. с ўтмишда катта ижтимоий қудрат касб этган, ҳоз. нотиқлик санъати ривожида муҳим роль ўйнаган.
Сотимхон Иномхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.