Volfram
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239-b. — ziyouz.com
Volfram (Wolframium), W - Mendeleyev davriy sistemasinint VI guruh elementi; tartib soni 74, at. m. 183,85; oç kulrang, qiyin suyuqlanuvçi oğir metall. Tabiiy V. massa soni 180, 182, 183, 184 va 186 bölgan beşta barqaror izotop aralaşmasidan iborat. 1781 y.da şved kimyogari K. V. Şeyele V.ni tungsten minerali (keyinroq esa şeyelit) dan volfram angidridi WO, sifatida ajratib olgan. 1783 y.da ispan kimyogarlari aka-uka d' Elxuyarlar \UO3ni volframit mineralidan va uni uglerod b-n qaytarib, metallning özini olişdi va uni V. deb ataşdi. V. uzok yillar davomida sanoat miqyosida qöllanilmay keldi. Tabiatda kam tarqalgan bölib, Yer pöstidagi mikdori oğirligi jihatidan 110-4%. Mineral holida asosan volframatlar sifatida uçraydi. Bulardan volframit (Fe, Mn) WO, va şeyelit CaWO4 sanoat ahamiyatiga ega.
V. kub şaklida kristallanadi, ziçligi 19,3 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 3380+10*, qaynaş t-rasi 5900°. 400-500° da W havoda sezilarli darajada WO, gaça oksidlanadi, Suv buğlari 600° dan yuqorida uni WQj gaça oksidlaydi. Galogenlar, oltingugurt, uglerod, kremniy va bor V. b-n yuqori t-rada (ftor esa kukun holatdagi V. b-n xona t-rasida) reaksiyaga kirişadi. Vodorod b-n suyuqlaniş t-rasigaça reaksiyaga kirişmaydi; azot b-n 1500° dan yuqorida nitrid hosil qiladi. Oddiy şaroitda V. xlorid, sulfat, nitrat va ftorid kislotalar hamda zar suvi ta'siriga çidamli; 100° da ular b-n bir oz reaksiyaga kirişadi; Ftorid va nitrat kislotalar aralaşmasida tez eriydi. V. öz birikmalarida 2 dan 6 gaça valentli bölib, yuqori valentlilari barqaror.
V. törtta oksid hosil qiladi: yuqori oksidi — 6-oksid WO3 (volfram angidridi), past oksidi — 4-oksid WO2 va ikki oraliq oksidi — W10O2, b-n W,OM. Volfram angidridi limon rangli kukun bölib, işqor eritmasida eriganda volframatlar hosil qiladi. Suv hamda kislotalarda erimaydigan sariq kukundan iborat volframat kislota — H2WO4188° da suv ajratib, WO3 ga ötadi. V. xlor b-n xloridlar hamda oksixloridlar hosil qiladi. Bulardan muhimlari WC16 va WO2C12 dir. V oltingugurt b-n ikki sulfid —WS2 va uç sulfid WS, hosil qiladi. V. karbidlari — WC va W2C qiyin eruvçi birikmalar bölib, 1000—1500° da V.ning uglerod b-n birikişidan hosil böladi.
Volframit hamda şeyelit konsentratlari (50—60% WO3) V. va uning birikmalari uçun xom aşyo bölib xizmat qiladi.
V. hoz. zamon texnikasida toza metall hamda qotişmalar sifatida işlatiladi. Elektr lampalarda, radioelektronika va rentgen texnikasida elektrovakuum asboblari tayyorlaş uçun foydalaniladi. V.ning birikmalari texnikaning turli tarmoklarida qöllaniladi.
Temirjon Otatsöziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВОЛЬФРАМ (Wolframium), W - Менделеев даврий системасининт VI гуруҳ элементи; тартиб сони 74, ат. м. 183,85; оч кулранг, қийин суюқланувчи оғир металл. Табиий В. масса сони 180, 182, 183, 184 ва 186 бўлган бешта барқарор изотоп аралашмасидан иборат. 1781 й.да швед кимёгари К. В. Шееле В.ни тунгстен минерали (кейинроқ эса шеелит) дан вольфрам ангидриди WO, сифатида ажратиб олган. 1783 й.да испан кимёгарлари ака-ука д’ Эльхуярлар \УО3ни вольфрамит минералидан ва уни углерод б-н қайтариб, металлнинг ўзини олишди ва уни В. деб аташди. В. узок йиллар давомида саноат миқёсида қўлланилмай келди. Табиатда кам тарқалган бўлиб, Ер пўстидаги микдори оғирлиги жиҳатидан 110-4%. Минерал ҳолида асосан вольфраматлар сифатида учрайди. Булардан вольфрамит (Fe, Mn) WO, ва шеелит CaWO4 саноат аҳамиятига эга.
В. куб шаклида кристалланади, зичлиги 19,3 г/см3, суюқланиш т-раси 3380+10*, қайнаш т-раси 5900°. 400-500° да W ҳавода сезиларли даражада WO, гача оксидланади, Сув буғлари 600° дан юқорида уни WQj гача оксидлайди. Галогенлар, олтингугурт, углерод, кремний ва бор В. б-н юқори т-рада (фтор эса кукун ҳолатдаги В. б-н хона т-расида) реакцияга киришади. Водород б-н суюқланиш т-расигача реакцияга киришмайди; азот б-н 1500° дан юқорида нитрид ҳосил қилади. Оддий шароитда В. хлорид, сульфат, нитрат ва фторид кислоталар ҳамда зар суви таъсирига чидамли; 100° да улар б-н бир оз реакцияга киришади; Фторид ва нитрат кислоталар аралашмасида тез эрийди. В. ўз бирикмаларида 2 дан 6 гача валентли бўлиб, юқори валентлилари барқарор.
В. тўртта оксид ҳосил қилади: юқори оксиди — 6-оксид WO3 (вольфрам ангидриди), паст оксиди — 4-оксид WO2 ва икки оралиқ оксиди — W10O2, б-н W,OM. Вольфрам ангидриди лимон рангли кукун бўлиб, ишқор эритмасида эриганда вольфраматлар ҳосил қилади. Сув ҳамда кислоталарда эримайдиган сариқ кукундан иборат вольфрамат кислота — H2WO4188° да сув ажратиб, WO3 га ўтади. В. хлор б-н хлоридлар ҳамда оксихлоридлар ҳосил қилади. Булардан муҳимлари WC16 ва WO2C12 дир. В олтингугурт б-н икки сульфид —WS2 ва уч сульфид WS, ҳосил қилади. В. карбидлари — WC ва W2C қийин эрувчи бирикмалар бўлиб, 1000—1500° да В.нинг углерод б-н бирикишидан ҳосил бўлади.
Вольфрамит ҳамда шеелит концентратлари (50—60% WO3) В. ва унинг бирикмалари учун хом ашё бўлиб хизмат қилади.
В. ҳоз. замон техникасида тоза металл ҳамда қотишмалар сифатида ишлатилади. Электр лампаларда, радиоэлектроника ва рентген техникасида электровакуум асбоблари тайёрлаш учун фойдаланилади. В.нинг бирикмалари техниканинг турли тармокларида қўлланилади.
Темиржон Отацўзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.