Volga
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228-b. — ziyouz.com
Volga (qadimda Ra, örta asrlarda I t i l yoki E g ye l) — RF Yevropa qismidagi eng yirik va sersuv dare. Uz. 3530 km (suv omborlari qurilişidan' olain 3690 km). Havzasining mayd. 1360 ming km'. Valday qirlaridan boşlanib (228 m balapdlikdan), Kaspiy dengiziga delta hosil qilib (mayd. 19 ming km2) quyiladi. V. ga 200 taça irmoq qöşiladi. Çap irmoqlari öng irmoqlariga nisbatan köp va sersuvroq. V. Verxit. Sterj, Vselug, Peno, Volgo kabi bir qança köllardan oqib ötadi. Öng irmoq — Oka quyiliş joyidan V. nipg örta oqimi (to Kama daryosi quyilişigaça) boşlanadi va daryo
Volga böyi qirlarining şim. va şarqiy yon bağirlari böylab oqib, Jiguli toğlarini aylanib ötadi va Samara yoyi deb ataladigan juda katta tirsak hosil qiladi. Volgograd ş. yaqinida V. dan uz. 520 km bölgan Axtuba çap tarmoği ajralib çiqadi. V. ning çap irmoqparidan Mologa, Şeksna, Kostroma, Unja, Vetluga, Kama, Samara, Katta Irgiz va b.; öng irmoqparidan Oka, Sura, Sviyaga eng yirik irmoqlardir. V. asosan qor (yillik oqimining qariyb 60%), grunt (30%) va yomğir (10%) suvlaridan töyinadi. Yoz va qişda daryo suvi juda kamayib ketadi, ba'zan yozda ketma-ket jala yoğganda suv sathi kötariladi. V. ning yuqori va örta qismi noyab. oxirida muzlab, apr. örtasida eriydi, quyi qismi esa dek. örtasida muzlab, mart örtasida muzdan böşaydi. Quyiliş yeridan Rjevgaça (3256 km) muntazam kema qatnaydi. V. ning suv rejimini tartibga soliş, daryoni çuqurlaştirib, kemalar qatnovini yaxşilaş va arzon elektr energiya oliş maqsadida daryoda GES lar qurildi. V. Volga-Boltiq suv yöli orqali Boltiq dengizi b-n, Şim. Dvina suv sistemasi va Oq dengiz-Boltiq kanali orqali Oq dengiz b-n, kema qatnaydigan Volga-Don kanali orqali Azov va Qora dengizlari b-n, Moskva ş. b-n Moskva nomli kanal orqali boğlangan. V. sohilida Tver, Yaroslavl, Nijniy Novgorod, Qozon, Ulyanovsk, Samara, Saratov, Volgograd, Astraxon ş. lari joylaşgan. V. da 70 tur baliq yaşaydi, bulardan 40 turi ovlanadi. Daryoda yoğoç, yoğoçsozlik mahsulotlari, neft, tuz, ruda, binokorlik materiallari, galla, meva va b. taşiladi. V. havzasida Volga-Kama, Jigulevsk, Astraxon qöriqxonalari. Samarskaya Luka tabiat milliy boği mavjud. Antropogen ta'sir natijasida V. da ekologik vaziyat keskin yomonlaşdi. V. ning tabiiy majmuasini tiklaş uçun ilmiy izlanişlar olib borilmokda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВОЛГА (қадимда Ра, ўрта асрларда И т и л ёки Э г е л) — РФ Европа қисмидаги энг йирик ва серсув даре. Уз. 3530 км (сув омборлари қурилишидан’ олаин 3690 км). Ҳавзасининг майд. 1360 минг км’. Валдай қирларидан бошланиб (228 м балапдликдан), Каспий денгизига дельта ҳосил қилиб (майд. 19 минг км2) қуйилади. В. га 200 тача ирмоқ қўшилади. Чап ирмоқлари ўнг ирмоқларига нисбатан кўп ва серсувроқ. В. Верхит. Стерж, Вселуг, Пено, Волго каби бир қанча кўллардан оқиб ўтади. Ўнг ирмоқ — Ока қуйилиш жойидан В. нипг ўрта оқими (то Кама дарёси қуйилишигача) бошланади ва дарё
Волга бўйи қирларининг шим. ва шарқий ён бағирлари бўйлаб оқиб, Жигули тоғларини айланиб ўтади ва Самара ёйи деб аталадиган жуда катта тирсак ҳосил қилади. Волгоград ш. яқинида В. дан уз. 520 км бўлган Ахтуба чап тармоғи ажралиб чиқади. В. нинг чап ирмоқпаридан Молога, Шексна, Кострома, Унжа, Ветлуга, Кама, Самара, Катта Иргиз ва б.; ўнг ирмоқпаридан Ока, Сура, Свияга энг йирик ирмоқлардир. В. асосан қор (йиллик оқимининг қарийб 60%), грунт (30%) ва ёмғир (10%) сувларидан тўйинади. Ёз ва қишда дарё суви жуда камайиб кетади, баъзан ёзда кетма-кет жала ёғганда сув сатҳи кўтарилади. В. нинг юқори ва ўрта қисми нояб. охирида музлаб, апр. ўртасида эрийди, қуйи қисми эса дек. ўртасида музлаб, март ўртасида муздан бўшайди. Қуйилиш еридан Ржевгача (3256 км) мунтазам кема қатнайди. В. нинг сув режимини тартибга солиш, дарёни чуқурлаштириб, кемалар қатновини яхшилаш ва арзон электр энергия олиш мақсадида дарёда ГЭС лар қурилди. В. Волга-Болтиқ сув йўли орқали Болтиқ денгизи б-н, Шим. Двина сув системаси ва Оқ денгиз-Болтиқ канали орқали Оқ денгиз б-н, кема қатнайдиган Волга-Дон канали орқали Азов ва Қора денгизлари б-н, Москва ш. б-н Москва номли канал орқали боғланган. В. соҳилида Тверь, Ярославль, Нижний Новгород, Қозон, Ульяновск, Самара, Саратов, Волгоград, Астрахон ш. лари жойлашган. В. да 70 тур балиқ яшайди, булардан 40 тури овланади. Дарёда ёғоч, ёғочсозлик маҳсулотлари, нефть, туз, руда, бинокорлик материаллари, галла, мева ва б. ташилади. В. ҳавзасида Волга-Кама, Жигулевск, Астрахон қўриқхоналари. Самарская Лука табиат миллий боғи мавжуд. Антропоген таъсир натижасида В. да экологик вазият кескин ёмонлашди. В. нинг табиий мажмуасини тиклаш учун илмий изланишлар олиб борилмокда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.