Vose qözğoloni
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 245–246-b. — ziyouz.com
Vose qözğoloni (1887-1888) -Buxoro amirligi hududida bölib ötgan xalq qözğoloni. 19-a.ning 70-y.larigaça Kölob, Qorategin, Darvoz, Voxon, Röşon, Şuğnon viloyatlari yarim mustaqil mulk (şohlik, beklik)lar edi. 70—80-y.larda çor mustamlakaçi ma'murlari yordamida mazkur viloyatlar va mulklar amirlik hududiga qöşib olindi. Şu munosabat b-n bu boy toğli ölkani soliq va b. bahonalar b-n talon-taroj qiliş boşlandi. Buning ustiga 1881 y.dan boşlab Afğoniston tomondan çigirtkalar yopirilib, ekinlarni nobud etdi. Çigirtkaga qarşi amir va mustamlakaçi ma'murlar heç qanday tadbiru çora körmadilar. 1885 y. ekinlar hosil berganda amir omillari kelib, qurğoqçilik yillari (1881—84) uçun ham xiroj talab qildi. Şu talab xalqning tölib turgan sabr kosasini toşirib yubordi. Xalq qözğaddi. Unga Xovaling amlokdorligida yaşaydigan Abdulvose degan dehqon yigit boşçilik qildi. Sarihisor, Maxdumdor, Zuvoili, Qizilmozor qişloqlaridan ming nafarga yaqin qözğolonçi kelib qöşildi. Vose boşçiligidagi qözğolonçilar Qizilsuv daryosining öng qirğoğida joylaşgan Baljuvon toğ qal'asi tomon yurdilar. Bek huzuriga elçi jönatdilar. Lekin elçilar ölimga mahkum etildi. Bek sarbozlari qözğolonçilarga qarata öt oçdilar. Ikki örtadagi qonli jangda qözğolonçilarning qöli baland keldi. Bek öz odamlari b-n Kongurt qal'asiga çekindi. Vose Baljuvonni egalladi va mahbuslarni ozod etdi. Baljuvon begiga Kölob, Hisor va Buxorodan yordam keldi va u Baljuvonni qözğolonçilar qölidan qaytarib olişga muvaffaq böldi. Vose qözğolonçilari safi yanada kengaydi va Baljuvon yana egallandi. Şu orada Hisor begi Ostonaqul quşbegi Kölob, Qorategin sarbozlari b-n yetib keldi. Nurek yaqinidagi jangda Vose boşliq qözğolonçilar yengildi. Vose Xovaling qal'asi tomon çekinadi. Unga ergaşgan qözğolonçilarni sarbozlar ta'qib etib, qirğin uyuştiradilar. Baljuvon begi qölga tuşgan 40 nafar qözğolon rahbarini qal'a oldida qatl ettiradi. Vose Xovaling tumanida bir şörobdaralik tanişi uyiga berkinadi. Uy egasi sotqinlik qilib, Voseni bekka tutib beradi. Baljuvon begi Abdulqodir uni 130 nafar asirlar b-n birga Ostonaqul quşbegiga topşiradi. Vose va b. qözğolon rahbarlarini Şahrisabzgaça, Amir Abdulahad qarorgohi-gaça sazoyi qilib piyoda haydab boradilar. Amir uni Oqsaroy oldida dorga ostiradi. Boşqa bir guvohlikka köra amir Voseni öz qabuliga kiritgan. Vosening aççiq sözlariga çiday olmagan amir yonidagi qöriqçilariga «Çop!» deb buyurgan. Bir sarboz Vosening boşiga qiliç urgan. Ba'zi manbalarda Vosening Yusuf, Olloyor, Kulux miroxör, Azim, Rizo kabi jangovar döstlari bölgani, qözğolonçilar safida ayollar ham iştirok etgani, mas., Sayda ismli qiz otasi b-n birga sarbozlarga qarşi jang qilgani aytiladi. Vose öldirilgaç, Hasan, Davlat degan öğillari qözğolonni yana davom ettirdilar. Lekin, mustamlakaçi ma'murlar ulardan şafqatsizlarça öç oldilar. Xalq qahramoni Vose haqida doston, qöşiqlar töqilgan. Abdurauf Fitrat «Vose isyoni» (1931) dramasini, Ğani Abdullo «Vose» (1937) musiqali dramasini, Mirzo Tursunzoda «Vose qözğoloni» operasi librettosini (1939), Sotim Uluğzoda «Vose» dramasi va romanini yozgan.
Naim Norqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВОСЕ ҚЎЗҒОЛОНИ (1887-1888) -Бухоро амирлиги ҳудудида бўлиб ўтган халқ қўзғолони. 19-а.нинг 70-й.ларигача Кўлоб, Қоратегин, Дарвоз, Вохон, Рўшон, Шуғнон вилоятлари ярим мустақил мулк (шоҳлик, беклик)лар эди. 70—80-й.ларда чор мустамлакачи маъмурлари ёрдамида мазкур вилоятлар ва мулклар амирлик ҳудудига қўшиб олинди. Шу муносабат б-н бу бой тоғли ўлкани солиқ ва б. баҳоналар б-н талон-тарож қилиш бошланди. Бунинг устига 1881 й.дан бошлаб Афғонистон томондан чигирткалар ёпирилиб, экинларни нобуд этди. Чигирткага қарши амир ва мустамлакачи маъмурлар ҳеч қандай тадбиру чора кўрмадилар. 1885 й. экинлар ҳосил берганда амир омиллари келиб, қурғоқчилик йиллари (1881—84) учун ҳам хирож талаб қилди. Шу талаб халқнинг тўлиб турган сабр косасини тошириб юборди. Халқ қўзғадди. Унга Ховалинг амлокдорлигида яшайдиган Абдулвосе деган деҳқон йигит бошчилик қилди. Сариҳисор, Махдумдор, Зувоили, Қизилмозор қишлоқларидан минг нафарга яқин қўзғолончи келиб қўшилди. Восе бошчилигидаги қўзғолончилар Қизилсув дарёсининг ўнг қирғоғида жойлашган Балжувон тоғ қалъаси томон юрдилар. Бек ҳузурига элчи жўнатдилар. Лекин элчилар ўлимга маҳкум этилди. Бек сарбозлари қўзғолончиларга қарата ўт очдилар. Икки ўртадаги қонли жангда қўзғолончиларнинг қўли баланд келди. Бек ўз одамлари б-н Конгурт қалъасига чекинди. Восе Балжувонни эгаллади ва маҳбусларни озод этди. Балжувон бегига Кўлоб, Ҳисор ва Бухородан ёрдам келди ва у Балжувонни қўзғолончилар қўлидан қайтариб олишга муваффақ бўлди. Восе қўзғолончилари сафи янада кенгайди ва Балжувон яна эгалланди. Шу орада Ҳисор беги Остонақул қушбеги Кўлоб, Қоратегин сарбозлари б-н етиб келди. Нурек яқинидаги жангда Восе бошлиқ қўзғолончилар енгилди. Восе Ховалинг қалъаси томон чекинади. Унга эргашган қўзғолончиларни сарбозлар таъқиб этиб, қирғин уюштирадилар. Балжувон беги қўлга тушган 40 нафар қўзғолон раҳбарини қалъа олдида қатл эттиради. Восе Ховалинг туманида бир шўробдаралик таниши уйига беркинади. Уй эгаси сотқинлик қилиб, Восени бекка тутиб беради. Балжувон беги Абдулқодир уни 130 нафар асирлар б-н бирга Остонақул қушбегига топширади. Восе ва б. қўзғолон раҳбарларини Шаҳрисабзгача, Амир Абдулаҳад қароргоҳи-гача сазойи қилиб пиёда ҳайдаб борадилар. Амир уни Оқсарой олдида дорга остиради. Бошқа бир гувоҳликка кўра амир Восени ўз қабулига киритган. Восенинг аччиқ сўзларига чидай олмаган амир ёнидаги қўриқчиларига «Чоп!» деб буюрган. Бир сарбоз Восенинг бошига қилич урган. Баъзи манбаларда Восенинг Юсуф, Оллоёр, Кулух мирохўр, Азим, Ризо каби жанговар дўстлари бўлгани, қўзғолончилар сафида аёллар ҳам иштирок этгани, мас., Сайда исмли қиз отаси б-н бирга сарбозларга қарши жанг қилгани айтилади. Восе ўлдирилгач, Ҳасан, Давлат деган ўғиллари қўзғолонни яна давом эттирдилар. Лекин, мустамлакачи маъмурлар улардан шафқатсизларча ўч олдилар. Халқ қаҳрамони Восе ҳақида достон, қўшиқлар тўқилган. Абдурауф Фитрат «Восе исёни» (1931) драмасини, Ғани Абдулло «Восе» (1937) мусиқали драмасини, Мирзо Турсунзода «Восе қўзғолони» операси либреттосини (1939), Сотим Улуғзода «Восе» драмаси ва романини ёзган.
Наим Норқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.