Vosifiy

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 246–247-b. — ziyouz.com

Vosifiy (taxallusi; asl ismi Zayniddin Mahmud ibn Abduljamil) (1485/86, Hirot - 1551 yoki 1566, Toşkent) — adib. Munşiy oilasida tuğilgan. V. arab tili, adabiyot, fiqh va b. bilimlarni puxta egallagan. Hirotda Şoxrux madrasasida tahsil körgan (1511 y.gaça). Husayn Boyqaroning öğli Faridun Husaynga kotiblik, boşqa öğillariga muallimlik qilgan. 16 yoşida Navoiy b-n tanişgan. Ijodini Hirotda, Navoiy adabiy maktabida boşlagan. Şoh Ismoil ta'qibidan qoçib, Movarounnahrga ketgan. Samarqand, Buxoroda yaşagan (1512—15), söng Farkat (hoz. Parkent), Toşkent, Şahrisabzga sayohat qilgan. 1518 y.da Keldi Muhammadxon (Sulton Muhammad) tomonidan Şohruxiyaga çaqirilgan, 1525 y.dan umrining sönggi yillarigaça Toşkentda yaşagan.

V. Keldi Muhammadxonning Xurosonga yurişlarida qatnaşgan (1528—29). 1540 y.dan Baroqxon saroyida davlat hujjatlarini tuzgan.

V.ning ijodiy faoliyati 12—13 yoşidayoq boşlangan. Nasrning köpgina turlarida (maktub, ariza, hikoya kabi), badiiy, saj' uslubida yaxşi ijod qilgan. Rang-barang taşbehlar işlatişdagi, ayniqsa muammo san'atidagi mahoratiga Alişer Navoiy yuqori baho bergan. V.ning bir qança şe'riy va nasriy asarlarini öz içiga olgan «Badoye' ul-vaqoye'» («Nodir voqealar», 1-qism, 1517—18; 2-qism, 1539) kitobida Xuroson, Movarounnahr, Turkiston va Erondagi 1532 y.gaça bölgan davrdagi ilmiy, adabiy, tarixiy va madaniy hayot aks ettirilgan. Ibn Sino, Jomiy, Navoiy, şuningdek Qosim Ali Qonuniy, Çaqar, Çangiy, Ustod Hasan Udiy, Hofiz Basir, Ustod Şayxi Noyi kabi musiqaşunoslar, ayrim davlat arboblari haqida muhim ma'lumotlar keltirilgan. Kitob Örta Osiyo xalqlari tarixi va madaniyati haqida muhim manba hisoblanadi. Akad. B.L.Dorn, V.V. Bartold, prof. Yakubovskiy, Bertels, Ayniy va b. öz ilmiy tadqiqotlarida undan foydalanganlar. Mazkur asarda Toşkent va uning viloyatidagi siyosiy voqealar, adabiy muhit, xususan unda şoirlar, adiblar töplanişib muşoiralar ötkazgan Kaykovus çorboği haqida qiziqarli voqealar bayon kilingan. Çorboğ şahar qörğonidan taşqarida bölib, V. u yerda xon va sultonlar uçun şifoxona bölganligini ham yozgan. Toşkent va uning atrofida yaşab ijod ettan şoirlar, rassomlar, xatgotlar va b. maşhur kişilar haqida, viloyat hududida foydalanib turilgan temir va feruza konlari töğrisida ma'lumotlar berilgan.

«Badoye' ul-vaqoye'»ning 83 baytdan iborat masnaviysida Toşkentning gözalligi, boğ-roğlari, havosi va zilol suvlari madh etilgan.

V. imom Qaffol Şoşiy maqbarasi eşigidan kiraverişda öng tomonga dafn etilgan.

As.: Badoye' ul-vaqoye' (Nodir voqealar; tarjimon N. Norkulov), T., 1979.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВОСИФИЙ (тахаллуси; асл исми Зайниддин Маҳмуд ибн Абдулжамил) (1485/86, Ҳирот - 1551 ёки 1566, Тошкент) — адиб. Мунший оиласида туғилган. В. араб тили, адабиёт, фиқҳ ва б. билимларни пухта эгаллаган. Ҳиротда Шохрух мадрасасида таҳсил кўрган (1511 й.гача). Ҳусайн Бойқаронинг ўғли Фаридун Ҳусайнга котиблик, бошқа ўғилларига муаллимлик қилган. 16 ёшида Навоий б-н танишган. Ижодини Ҳиротда, Навоий адабий мактабида бошлаган. Шоҳ Исмоил таъқибидан қочиб, Мовароуннаҳрга кетган. Самарқанд, Бухорода яшаган (1512—15), сўнг Фаркат (ҳоз. Паркент), Тошкент, Шаҳрисабзга саёҳат қилган. 1518 й.да Келди Муҳаммадхон (Султон Муҳаммад) томонидан Шоҳрухияга чақирилган, 1525 й.дан умрининг сўнгги йилларигача Тошкентда яшаган.

В. Келди Муҳаммадхоннинг Хуросонга юришларида қатнашган (1528—29). 1540 й.дан Бароқхон саройида давлат ҳужжатларини тузган.

В.нинг ижодий фаолияти 12—13 ёшидаёқ бошланган. Насрнинг кўпгина турларида (мактуб, ариза, ҳикоя каби), бадиий, сажъ услубида яхши ижод қилган. Ранг-баранг ташбеҳлар ишлатишдаги, айниқса муаммо санъатидаги маҳоратига Алишер Навоий юқори баҳо берган. В.нинг бир қанча шеърий ва насрий асарларини ўз ичига олган «Бадоеъ ул-вақоеъ» («Нодир воқеалар», 1-қисм, 1517—18; 2-қисм, 1539) китобида Хуросон, Мовароуннаҳр, Туркистон ва Эрондаги 1532 й.гача бўлган даврдаги илмий, адабий, тарихий ва маданий ҳаёт акс эттирилган. Ибн Сино, Жомий, Навоий, шунингдек Қосим Али Қонуний, Чақар, Чангий, Устод Ҳасан Удий, Ҳофиз Басир, Устод Шайхи Нойи каби мусиқашунослар, айрим давлат арбоблари ҳақида муҳим маълумотлар келтирилган. Китоб Ўрта Осиё халқлари тарихи ва маданияти ҳақида муҳим манба ҳисобланади. Акад. Б.Л.Дорн, В.В. Бартольд, проф. Якубовский, Бертельс, Айний ва б. ўз илмий тадқиқотларида ундан фойдаланганлар. Мазкур асарда Тошкент ва унинг вилоятидаги сиёсий воқеалар, адабий муҳит, хусусан унда шоирлар, адиблар тўпланишиб мушоиралар ўтказган Кайковус чорбоғи ҳақида қизиқарли воқеалар баён килинган. Чорбоғ шаҳар қўрғонидан ташқарида бўлиб, В. у ерда хон ва султонлар учун шифохона бўлганлигини ҳам ёзган. Тошкент ва унинг атрофида яшаб ижод эттан шоирлар, рассомлар, хатготлар ва б. машҳур кишилар ҳақида, вилоят ҳудудида фойдаланиб турилган темир ва феруза конлари тўғрисида маълумотлар берилган.

«Бадоеъ ул-вақоеъ»нинг 83 байтдан иборат маснавийсида Тошкентнинг гўзаллиги, боғ-роғлари, ҳавоси ва зилол сувлари мадҳ этилган.

В. имом Қаффол Шоший мақбараси эшигидан кираверишда ўнг томонга дафн этилган.

Ас.: Бадоеъ ул-вақоеъ (Нодир воқеалар; таржимон Н. Норкулов), Т., 1979.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.