Vulkan toğ jinslari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 259-b. — ziyouz.com
Vulkan toğ jinslari VULKAN TOĞ JINSLARI, vulkanitlar — vulkanlarning otilişidan paydo bölgan toğ jinslari. Otilişi tarziga köra, V. t. j. 2 xilga bölinadi: effuziv va vulkanogen-bölakli jinslar. Effuziv V. t. j. lavaning yer yuziga oqib çiqib qotişidan hosil böladi (bazaltlar, andezitlar, diabazlar, vulkan şişasi va b.). Vulkanogen-bölakli jinslar vulkanning portlab otilişidan vujudga keladi. Bular ikkiga bölinadi: böş (vulkan kuli, qumi va b.) va ziçlaşgan, sementlaşgan (vulkan tuflari, tuf brekçiya lari va b.). Effuziv jinslarning şakli lavaning yopişqoqligi va vulkan oblastlari relyefiga boğliq. Kam yopişqoq bazalt lavalari qoplam va oqimlar hosil qiladi. Oqib çiqqan yopişqoq lavalardan gumbaz va ignasimon şakllar hosil böladi. Kanallardan oqib çiquvçi lava qotib, dayka va nekklar tarkib topadi. V. t. j. qad. va zamonaviy vulkan oblastlarida köp tarqalgan. Özbekistonda qadimgi V. t. j. Qurama, Çatqol, Hisor va Özbekistonning ğarbidagi toğlarda mavjud. V. t. j. b-n oltin (Qöşbuloq) polimetall va b. rudali konlar boğliq. V. t. j. quriliş, abraziv materiali sifatida ham köp işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВУЛКАН ТОҒ ЖИНСЛАРИ, вулканитлар — вулканларнинг отилишидан пайдо бўлган тоғ жинслари. Отилиши тарзига кўра, В. т. ж. 2 хилга бўлинади: эффузив ва вулканоген-бўлакли жинслар. Эффузив В. т. ж. лаванинг ер юзига оқиб чиқиб қотишидан ҳосил бўлади (базальтлар, андезитлар, диабазлар, вулкан шишаси ва б.). Вулканоген-бўлакли жинслар вулканнинг портлаб отилишидан вужудга келади. Булар иккига бўлинади: бўш (вулкан кули, қуми ва б.) ва зичлашган, цементлашган (вулкан туфлари, туф брекчия лари ва б.). Эффузив жинсларнинг шакли лаванинг ёпишқоқлиги ва вулкан областлари рельефига боғлиқ. Кам ёпишқоқ базальт лавалари қоплам ва оқимлар ҳосил қилади. Оқиб чиққан ёпишқоқ лавалардан гумбаз ва игнасимон шакллар ҳосил бўлади. Каналлардан оқиб чиқувчи лава қотиб, дайка ва некклар таркиб топади. В. т. ж. қад. ва замонавий вулкан областларида кўп тарқалган. Ўзбекистонда қадимги В. т. ж. Қурама, Чатқол, Ҳисор ва Ўзбекистоннинг ғарбидаги тоғларда мавжуд. В. т. ж. б-н олтин (Қўшбулоқ) полиметалл ва б. рудали конлар боғлиқ. В. т. ж. қурилиш, абразив материали сифатида ҳам кўп ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.