Vulkanlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260–262-b. — ziyouz.com
Vulkanlar VULKANLAR, vulqonlar (Vulkan nomidan) — Yer pöstidagi yoriqlar, kanallar orqali lava, issiq gaz, suv buğlari va jins bölaklarini çiqarib turadigan geologik tuzilma. V. markazida asosiy vulkan kanali joylaşgan bölib, yuqori mantiyadagi magma havzasidan (magma öçoği) magma va b. vulkan jinslari şu kanal orqali köta-riladi. V. kanalining yuqori qismi V. böğzi, kanalning voronkasimon teşigi krater deb ataladi. V.ning otilişi, lavaning qotişi jarayonida buğ va vulkan suvlari ajralib çiqadi. V. otilişi qisqa, davriy va uzok, davom etişi, ba'zilari butunlay sönib qolişi mumkin. Şunga köra V. sönmagan, söngan, tinçigan xillarga bölinadi. V.ning kötarilgan kanallari şakliga qarab markaziy va yoriqlardan otiladigan xillarga bölinadi. Markaziy V.da mahsulotlar markaziy kavakdan otilib çiqadi, yoriqlardan otiladigan V. oçilib qolgan yoriq yoki bir qança unçalik katta bölmagan konuslardan iborat. Sönmagan V.ga doim yoki davriy otiladigan, issiq gaz va suv çiqib turadigan V. hamda V. otilgani haqida tarixiy ma'lumotlar mavjud bölgan V. kiradi. Tinçigan V. hoz. paytda tinç holatda, ammo uning tubida suyuq magma öçoği bölib, vaqt ötişi b-n u faollaşişi mumkin. Söngan V.ga kuçli yemirilgan va yuvilgan, butunlay harakatdan töxtagan V. kiradi. Sönmagan V. geosinklinal oblastlarda tarqalgan. Ularning deyarli uçdan ikki qismi Tinç okean qirğoqlari va orollarida, Uzok. Şarila Kamçatka ya. o. va Kuril o.larida, öçgan V. Kavkaz, Zabaykalye, Markaziy Osiyo, Ukraina (jumladan Karpat toğlari va Qrim ya.o.)da joylaşgan. Sönmagan V. otiliş xususiyatlariga qarab Gavayi, Stromboli, Vulkan, Gumbazli tiplariga bölinadi: 1) Gavayi tipidagi V.dan (Tinç okeandagi Gavayi o.lari nomidan) t-rasi 1200—1300° bölgan suyuq bazalt lavasi töxtovsiz çiqib turadi. Gavayi o.laridagi Mauna-Loa, Kilauea hamda Kamçatka ya. o.dagi (Ploskiy, Tolbaçik) V. 2) Stromboli tipidagi V. (Lipar o.laridagi Stromboli vulkani nomidan); kuçli portlab, vulkan bombalari otilib, söngra t-rasi 1200—1300° bölgan bazalt, andezit tarkibli lavalari okib çikddi. Stromboli tipdagi V. Apennin ya. o.da (Vezuviy), Kamçatka ya. o.da (Klyuçi sopkasi) bor. 3) Vulkan tipidagi V. (Tirren dengizining jan.-şarqida joylaşgan vulkan nomidan) otilganda qattiq portlaydi, vulkan bombalari va kullari otilib çiqadi. Kamçatka ya. o.dagi Jupanov, Karim sopkasi bu tipdagi V.ga kiradi. 4) V. otilişining Gumbazli tipi uçun quyuq yopişqoq (andezit, datsit, liparitly) lavani gaz bosimi tufayli V. kanalidan siqib, itarib çiqarib gumbazlar (Pyui-de-Dom va Kamçatkadagi Markaziy Semyaçik V.), kriptogumbazlar (Syova-Sindzan V.), konus-gumbazlar (Ivanov V.) va obelisklar hosil bölişi mumkin. Magma öçoği yerning yuqori mantiya qismida 50—70 km (Kamçatkadagi Klyuçi sopkasi, Gavayi o.laridagi Kilauea) yoki Yer pöstija 5—6 km (Vezuviy) çuqurlikda böladi. V. Tinç okean va unga yondoş materiklarda köp. Dunyodagi 691 harakatdagi V.ning 418 tasi öşa r-nda. Kamçatka ya.o.da 28, Kuril o. lari da 40 V. mavjud. Özbekistonda V. törtlamçi davrda söngan. V. kraterlari va jinslari Qurama, Tomdi toğlarida köp tarqalgan. Tinç okeanda kuçli suv osti V. otilib turadi. Bunday V. otilganda bal. 30 m ga yetadigan suv tölqinlari (sunami) kötarilib, qirğoqqa yaqin köp şahar va qişloqlarni vayron qiladi. V. mahsulotlari gazsimon {vulkan gazlari), suyuq (lava) va qattiq (Vulkan toğ jinslari) böladi. V.da suv va gaz ta'siridan magmatik yoki atrofdagi çökindi, metamorfik jinslarda ruda hosil qiluvçi har xil elementlar va turli foydali qazilmalar hosil böladi. Mac, oltingugurt, alunit, temir, marganets, fosforit, kumuş, qörğoşin, pyx,Kamçatka yarim orolida vulkan otilişi (1975).
simob, mis, qalay, olmos konlari, jumladan Özbekistonning Çatqol, Qurama va ğarbiy qismidagi ba'zi bir konlar V.dan paydo bölgan. V. jinslaridan bino va inşootlar qurişda, issiq suvlari (geyzerlar) dan elektr energiya olişda, uylarni isitiş va tibbiyotda işlatiladi. Yer şaridagi eng maşhur V. jadvalda keltirilgan.
Yer şaridagi eng maşhur vulkanlar Nomi Mamlakat, hudud Lyupyaylyako Argentina-Çili 6723 Kotopaxi Ekvador 5896 Kilimanjaro Tanzaniya 5895 Orisaba Meksika 5700 Damovand Eron 5604 Popokatepetl Meksika 5462 Klyuçi Sopkasi Rossiya 4750 Meru Tanzaniya 4567 Mauna-Loa Gavayi orollari 4170 Erebus Antarktida 3794 Fudziyama Yaponiya 3776 Semeru Indoneziya 3676 Etna Italiya 3340 Gekla Islandiya 1491 Vezuviy Italiya 1277 Krakatau Zond böğozi 813
Ad.: Vlodavets V. I., Vulkani Zemli, M., 1973; Aprodov V. A., Vulkani, M., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВУЛКАНЛАР, вулқонлар (Вулкан номидан) — Ер пўстидаги ёриқлар, каналлар орқали лава, иссиқ газ, сув буғлари ва жинс бўлакларини чиқариб турадиган геологик тузилма. В. марказида асосий вулкан канали жойлашган бўлиб, юқори мантиядаги магма ҳавзасидан (магма ўчоғи) магма ва б. вулкан жинслари шу канал орқали кўта-рилади. В. каналининг юқори қисми В. бўғзи, каналнинг воронкасимон тешиги кратер деб аталади. В.нинг отилиши, лаванинг қотиши жараёнида буғ ва вулкан сувлари ажралиб чиқади. В. отилиши қисқа, даврий ва узок, давом этиши, баъзилари бутунлай сўниб қолиши мумкин. Шунга кўра В. сўнмаган, сўнган, тинчиган хилларга бўлинади. В.нинг кўтарилган каналлари шаклига қараб марказий ва ёриқлардан отиладиган хилларга бўлинади. Марказий В.да маҳсулотлар марказий кавакдан отилиб чиқади, ёриқлардан отиладиган В. очилиб қолган ёриқ ёки бир қанча унчалик катта бўлмаган конуслардан иборат. Сўнмаган В.га доим ёки даврий отиладиган, иссиқ газ ва сув чиқиб турадиган В. ҳамда В. отилгани ҳақида тарихий маълумотлар мавжуд бўлган В. киради. Тинчиган В. ҳоз. пайтда тинч ҳолатда, аммо унинг тубида суюқ магма ўчоғи бўлиб, вақт ўтиши б-н у фаоллашиши мумкин. Сўнган В.га кучли емирилган ва ювилган, бутунлай ҳаракатдан тўхтаган В. киради. Сўнмаган В. геосинклиналь областларда тарқалган. Уларнинг деярли учдан икки қисми Тинч океан қирғоқлари ва оролларида, Узок. Шарила Камчатка я. о. ва Курил о.ларида, ўчган В. Кавказ, Забайкалье, Марказий Осиё, Украина (жумладан Карпат тоғлари ва Қрим я.о.)да жойлашган. Сўнмаган В. отилиш хусусиятларига қараб Гавайи, Стромболи, Вулкан, Гумбазли типларига бўлинади: 1) Гавайи типидаги В.дан (Тинч океандаги Гавайи о.лари номидан) т-раси 1200—1300° бўлган суюқ базальт лаваси тўхтовсиз чиқиб туради. Гавайи о.ларидаги Мауна-Лоа, Килауэа ҳамда Камчатка я. о.даги (Плоский, Толбачик) В. 2) Стромболи типидаги В. (Липар о.ларидаги Стромболи вулкани номидан); кучли портлаб, вулкан бомбалари отилиб, сўнгра т-раси 1200—1300° бўлган базальт, андезит таркибли лавалари окиб чикдди. Стромболи типдаги В. Апеннин я. о.да (Везувий), Камчатка я. о.да (Ключи сопкаси) бор. 3) Вулкан типидаги В. (Тиррен денгизининг жан.-шарқида жойлашган вулкан номидан) отилганда қаттиқ портлайди, вулкан бомбалари ва куллари отилиб чиқади. Камчатка я. о.даги Жупанов, Карим сопкаси бу типдаги В.га киради. 4) В. отилишининг Гумбазли типи учун қуюқ ёпишқоқ (андезит, дацит, липаритлй) лавани газ босими туфайли В. каналидан сиқиб, итариб чиқариб гумбазлар (Пюи-де-Дом ва Камчаткадаги Марказий Семячик В.), криптогумбазлар (Сёва-Синдзан В.), конус-гумбазлар (Иванов В.) ва обелисклар ҳосил бўлиши мумкин. Магма ўчоғи ернинг юқори мантия қисмида 50—70 км (Камчаткадаги Ключи сопкаси, Гавайи о.ларидаги Килауэа) ёки Ер пўстижа 5—6 км (Везувий) чуқурликда бўлади. В. Тинч океан ва унга ёндош материкларда кўп. Дунёдаги 691 ҳаракатдаги В.нинг 418 таси ўша р-нда. Камчатка я.о.да 28, Курил о. лари да 40 В. мавжуд. Ўзбекистонда В. тўртламчи даврда сўнган. В. кратерлари ва жинслари Қурама, Томди тоғларида кўп тарқалган. Тинч океанда кучли сув ости В. отилиб туради. Бундай В. отилганда бал. 30 м га етадиган сув тўлқинлари (цунами) кўтарилиб, қирғоққа яқин кўп шаҳар ва қишлоқларни вайрон қилади. В. маҳсулотлари газсимон {вулкан газлари), суюқ (лава) ва қаттиқ (Вулкан тоғ жинслари) бўлади. В.да сув ва газ таъсиридан магматик ёки атрофдаги чўкинди, метаморфик жинсларда руда ҳосил қилувчи ҳар хил элементлар ва турли фойдали қазилмалар ҳосил бўлади. Mac, олтингугурт, алунит, темир, марганец, фосфорит, кумуш, қўрғошин, pyx,Камчатка ярим оролида вулкан отилиши (1975).
симоб, мис, қалай, олмос конлари, жумладан Ўзбекистоннинг Чатқол, Қурама ва ғарбий қисмидаги баъзи бир конлар В.дан пайдо бўлган. В. жинсларидан бино ва иншоотлар қуришда, иссиқ сувлари (гейзерлар) дан электр энергия олишда, уйларни иситиш ва тиббиётда ишлатилади. Ер шаридаги энг машҳур В. жадвалда келтирилган.
Ер шаридаги энг машҳур вулканлар Номи Мамлакат, ҳудуд Льюпьяйльяко Аргентина-Чили 6723 Котопахи Эквадор 5896 Килиманжаро Танзания 5895 Орисаба Мексика 5700 Дамованд Эрон 5604 Попокатепетль Мексика 5462 Ключи Сопкаси Россия 4750 Меру Танзания 4567 Мауна-Лоа Гавайи ороллари 4170 Эребус Антарктида 3794 Фудзияма Япония 3776 Семеру Индонезия 3676 Этна Италия 3340 Гекла Исландия 1491 Везувий Италия 1277 Кракатау Зонд бўғози 813
Ад.: Влодавец В. И., Вулканы Земли, М., 1973; Апродов В. А., Вулканы, М., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.