Vulkanogen çökindi jinslar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 262-b. — ziyouz.com
Vulkanogen çökindi jinslar — vulkan va çökindi materiallardan taşkil topgan toğ jinslari. Vulkanlarning portlab otilişidan hosil bölgan qattiq, bölakli va kimyoviy (suvda erigan) bölişi mumkin. Bölakli yoki piroklastik materiallar (suyuq lava mahsulotlari, vulkan qattiq va b. jinslarning maydalangani) böş, palaxsalar, vulkan bombalari, lapillalar, vulkan qumlari va kullari töplamini taşkil etadi. Çökkan joylarida sementlaşişidan yoki boşqa joyga olib borib yotqizilganda toza, köpinça bir xil tarkibli, ozroq çökindi mahsulotli (10% dan köp emas) V.ç.j.— vulkan tuflari hosil böladi. Köproq qöşimçalar aralaşganda tuffitlar va juda oz tuf komponenta qöşimçasi bölgan çökindi jinslar hosil böladi. Bölaklarning katta-kiçikligiga köra V.ç.j. dağal bölakli (10 mm dan katta), yirik (0,1—2 mm), örtaça (0,1—2 mm), mayda (0,01—0,1 mm) va juda mayda (0,01 mm dan kiçik) bölakli turlarga bölinadi. Mineral tarkibi böyiça, eng avvalo vulkan komponentining tarkibiga qarab farqlanadilar. Issiq va suyuq holda otilgan jinslar suv ostida yoki quruklikda yotqizilsa xemogen V.ç.j. hosil böladi. Mac, köpçilik yaşmalar, ba'zi bir temir, marganets rudalari, fosforitlar va b, Özbekistonda Çatqol-Qurama toğlarida vulkan jinslari tarqalgan joylarda V.ç.j. uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВУЛКАНОГЕН ЧЎКИНДИ ЖИНСЛАР — вулкан ва чўкинди материаллардан ташкил топган тоғ жинслари. Вулканларнинг портлаб отилишидан ҳосил бўлган қаттиқ, бўлакли ва кимёвий (сувда эриган) бўлиши мумкин. Бўлакли ёки пирокластик материаллар (суюқ лава маҳсулотлари, вулкан қаттиқ ва б. жинсларнинг майдалангани) бўш, палахсалар, вулкан бомбалари, лапиллалар, вулкан қумлари ва куллари тўпламини ташкил этади. Чўккан жойларида цементлашишидан ёки бошқа жойга олиб бориб ётқизилганда тоза, кўпинча бир хил таркибли, озроқ чўкинди маҳсулотли (10% дан кўп эмас) В.ч.ж.— вулкан туфлари ҳосил бўлади. Кўпроқ қўшимчалар аралашганда туффитлар ва жуда оз туф компонента қўшимчаси бўлган чўкинди жинслар ҳосил бўлади. Бўлакларнинг катта-кичиклигига кўра В.ч.ж. дағал бўлакли (10 мм дан катта), йирик (0,1—2 мм), ўртача (0,1—2 мм), майда (0,01—0,1 мм) ва жуда майда (0,01 мм дан кичик) бўлакли турларга бўлинади. Минерал таркиби бўйича, энг аввало вулкан компонентининг таркибига қараб фарқланадилар. Иссиқ ва суюқ ҳолда отилган жинслар сув остида ёки қурукликда ётқизилса хемоген В.ч.ж. ҳосил бўлади. Mac, кўпчилик яшмалар, баъзи бир темир, марганец рудалари, фосфоритлар ва б, Ўзбекистонда Чатқол-Қурама тоғларида вулкан жинслари тарқалган жойларда В.ч.ж. учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.