Vulkanologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 262-b. — ziyouz.com
Vulkanologiya — dinamik geologiyaning bölimlaridan biri. Vulkanlarning vujudga keliş jarayonlari va sabablari, tuzilişi va otilib çiqqan jinslar tarkibi, yer yuzida joylaniş qonuniyatlarini örganadi. V.ning amaliy maqsadi vulkan otilişini oldindan aytiş metodlarini işlab çiqiş, vulkan jinslari (issiq suv, buğ va h.k.) dan xöjalikda foydalanişdan iborat. V.ga oid dastlabki ma'lumotlar mil. av. 1 -ming yillik örtalariga töğri keladi. 1842 y.da Vezuviy vulkani yon bağrida maxsus ilmiy muassasa — vulkanologik rasadxona taşkil qilindi. V. boşqa fanlar (geol., geotektonika, geofizika, fizika, kimyo, petrologiya va geokimyo) b-n uzviy boğliq. Şu bilimlar yutuqlaridan foydalanib V. geol. fanlarining nazariy masalalarini (vulkan energiyasining manbalari, magma evolyutsiyasi şaroitlari, Yer pöstila çuqur va magma öçoqlarining joylaşişi, vulkanizmning Yer pöstini hosil bölişidagi roli) hal etişda iştirok etadi. V.ning paleovulkanologiya sohasi qad. vulkanlarni örganadi. V. sohasidagi i. t.lar RF (Petropavlovsk-Kamçatsk vulkanologiya in-ti, Saxalin vulkanologiya lab.), Özbekiston, Armaniston, Gruziya ilmiy tadqiqot in-tlarida bajarilmoqda. Rossiya FAning «Kamçatka vulkanologiya stansiyasi» (1935 y.da taşkil qilingan) dunyoda eng yirik tadqiqot markazlaridan biridir. V.ni rus olimlaridan F. Yu. Levinson-Lessing, A. N. Zavaritskiy, amerikalik Makdonald, fransiyalik G. Taziyev, şveysariyalik Ritman va b. rivojlantirdilar. V. sohasidagi ma'lumotlar jahonda vulkanologiya va seysmologiyaga tegişli jur.larda, «Özbekiston geologiya jurnali» va b. jur.larda naşr etiladi. V. sohasidagi tadqiqotlarni Vulkanologiya va Yer qa'ri kimyosi Xalqaro assotsiatsiyasi (1967 y.dan) muvofiqlaştirib turadi. Uşbu taşkilot rahnamoligida dunyo vulkanlari xaritasi naşr qilingan (1979).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВУЛКАНОЛОГИЯ — динамик геологиянинг бўлимларидан бири. Вулканларнинг вужудга келиш жараёнлари ва сабаблари, тузилиши ва отилиб чиққан жинслар таркиби, ер юзида жойланиш қонуниятларини ўрганади. В.нинг амалий мақсади вулкан отилишини олдиндан айтиш методларини ишлаб чиқиш, вулкан жинслари (иссиқ сув, буғ ва ҳ.к.) дан хўжаликда фойдаланишдан иборат. В.га оид дастлабки маълумотлар мил. ав. 1 -минг йиллик ўрталарига тўғри келади. 1842 й.да Везувий вулкани ён бағрида махсус илмий муассаса — вулканологик расадхона ташкил қилинди. В. бошқа фанлар (геол., геотектоника, геофизика, физика, кимё, петрология ва геокимё) б-н узвий боғлиқ. Шу билимлар ютуқларидан фойдаланиб В. геол. фанларининг назарий масалаларини (вулкан энергиясининг манбалари, магма эволюцияси шароитлари, Ер пўстила чуқур ва магма ўчоқларининг жойлашиши, вулканизмнинг Ер пўстини ҳосил бўлишидаги роли) ҳал этишда иштирок этади. В.нинг палеовулканология соҳаси қад. вулканларни ўрганади. В. соҳасидаги и. т.лар РФ (Петропавловск-Камчатск вулканология ин-ти, Сахалин вулканология лаб.), Ўзбекистон, Арманистон, Грузия илмий тадқиқот ин-тларида бажарилмоқда. Россия ФАнинг «Камчатка вулканология станцияси» (1935 й.да ташкил қилинган) дунёда энг йирик тадқиқот марказларидан биридир. В.ни рус олимларидан Ф. Ю. Левинсон-Лессинг, А. Н. Заварицкий, америкалик Макдональд, франциялик Г. Тазиев, швейцариялик Ритман ва б. ривожлантирдилар. В. соҳасидаги маълумотлар жаҳонда вулканология ва сейсмологияга тегишли жур.ларда, «Ўзбекистон геология журнали» ва б. жур.ларда нашр этилади. В. соҳасидаги тадқиқотларни Вулканология ва Ер қаъри кимёси Халқаро ассоциацияси (1967 й.дан) мувофиқлаштириб туради. Ушбу ташкилот раҳнамолигида дунё вулканлари харитаси нашр қилинган (1979).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.