Vyetnam
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 264–269-b. — ziyouz.com
Vyetnam VYETNAM, Vyetnam Sotsialistik Respublikasi (Cond Hoa Xa Hoi Chu Nghia Viet Nam), BCP - Jan.-Şarqiy Osiyoda, Hindixitoy ya.o.dagi davlat. Mayd. 330 ming 991 km2. Axoliyey 76,3 mln. kişi (1999). Ma'muriy jihatdan 63 viloyat (tin) va markazga böysunuvçi 4 şahar — Xanoy, Xoşimin (sobiq Saygon) Xayfon va Xyuega bölinadi. Poytaxti — Xanoy ş.
Davlat tuzumi. V.— sotsialistik respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1980 y. 19 dek.da qabul qilingan (keyinçalik özgartiş va tuzatişlar kiritilgan). Davlat boşliği Millat majlisi tomonidan 5 y. muddatga saylanadigan prezident (1997 y.dan Çan Dik Liong). Davlat hokimiyatining oliy organi va qonun çiqaruvçi hokimiyat — Millat majlisi. Ijroiya hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Mamlakat hududining 80% dan ortiği toğlar va yassi toğlardan iborat. Şim.da çuqur daryo vodiylariga bölingan Yunnan toğligi, markaziy va jan. qismlarida Annam toğlari tizimining ayrim massivlari (Kontum, Darlak, Mnong va b.) joylaşgan. V.ning eng baland nuqtasi ham şu yerda — 3280 m. Dengiz sohili pasttekisliklardan iborat, ularning eng kattalari şim.da Xongxa va jan .da Mekong daryolari etaklarida. Iqlimi — qişda quruq, yezda seryomğir musson subekvatorial. Örtaça t-ra şim. da iyulda 27°, 29°, yanv.da 14°, 17° dan jan.da 24°,26° gaça. Yillik yoğin miqdori 1500—3000 mm. Iyun va avg. da tayfunlar bölib turadi. Daryolari sersuv. Ularning eng kattalari — Mekong va Xongxa. Qir va toğlarda qizğiş-sariq laterit, daryolarning etaklarida — allyuvial tuproqlar. V. xududining 40% örmon b-n qoplangan; toğlarning quyi yon bağirlaridagi doimiy yaşil tropik örmonlar balandlikdagi subtropik örmonlarga ulanib ketadi. Yassitoğliklar va platolarda siyrak savanna örmonlari va butalar usadi. Vodiylarda bambuklar, dengiz sohillarining ayrim joylarida mangra örmonlari uçraydi. Batma-Xayvan milliy boği va köpgina qöriqxonalari bor. Örmonlarda gibbon, makaka, ayiq va yölbars, katta böğma ilon, yirik eçkemarlar, oq va yaşil töti, savannalarda hind fili, karkidon, jayran, yovvoyi buqa, jayra, tovus, burgut, delta va botqoqliklarda qizil ğoz, laylak, qarqara, ördak, yovvoyi ğoz, daryolarida baliqlar yaşaydi.
Aholisining 80% vyetnamlar. Tailar, kxmerlar, meo yoki myaolar, man yoki yaolar, xmonglar, xitoylar va b. ham yaşaydi. Rasmiy tili — Vyetnam tili. Aholining 20,1% şaharlarda istiqomat qiladi. Dindorlarning — 55% buddaviylar, 7% katoliklar. Islom diniga e'tiqod qiluvçilar ham bor. Yirik şaharlari: Xanoy, Xoşimin, Danang, Xayfon, Namdin.
Tarixi. Mil. av 1-ming yillikning örtalarida hoz. Şim. V. hududida vyetnamlarning ajdodlari yaşagan. Mil. av. 3-a.da Qizil daryo deltasida ularning ilk quldorlik davlati — Aulak taşkil topgan. Şu davr qad. Vyetnam xalqi — lakvyetlar madaniyatining paydo bölişi davri hisoblanadi. Mil. av. 207 y.da Aulak vyetlar davlati — Namvyet b-n qöşilib ketdi. Mil. av. 2—1-a.larda Namvyetga Xitoyning Xan sulolasi hukmron edi. Bu davlat 7-a. gaça Zyaoti, keyin Annam deb nomlanib keldi. Lakvyetlar xitoy feodallarining xitoylaştiriş siyosati va zulmiga qarşi uzoq vaqt kuraşdi va, nihoyat, 939 y.da mustaqillikka erişdi. 968 y.da mamlakat Daykovyet (Buyuk Qad. Vyet) nomini oldi. Keyinçalik bu davlat Jan-Şarqiy Osiyodagi yirik feodal davlatga aylandi. Li sulolasi davri (1069—1225) da mamlakat Dayvyet deb atala boşladi. Poytaxt Tang-Long (hoz. Xanoy)ga köçirildi.
16-a.dan boşlab Hindixitoyga Yevropa savdogarlari kela boşladi. Sekin-asta Portugaliya (1535), Gollandiya (1631), Fransiya (1672) savdo-tijorat idoralari paydo böldi. Ular savdogarlar b-n missionerlarga tayanib, yarim orolni mustamlaka qilişga kirişdi.
18-a. örtalarida butun mamlakatda iqtisodiy tanglik vujudga keldi. Markaziy viloyatlarda dehqonlarning ğalayonlari kuçayib ketdi. 1771 y.da dehqonlarning eng yirik qözğoloni boşlandi. Bu qözğolon tarixda Teyşenlar qözğoloni nomi b-n maşhur. Mamlakat jan. qismining hukmdori Nguyen An Teyşenlar qözğolonini bostirib, Şim. V.ni ham egalladi. 1804 y.da mamlakat V. nomini oldi. Nguyen An özini Zya Long nomi b-n xoang (imperator) deb e'lon qildi (1806). Poytaxt Xyue ş.ga köçirildi. Konçilik rivojlandi, tovar-pul aloqalari kengaydi. Ammo V. xalqining mustaqil rivojlanişiga mustamlakaçi davlatlar tajovuzi tösqinlik qildi. Fransiya «missionerlarni himoya qiliş» bahonasi b-n V.ga qarşi uruş oçib (1858), 1884 y.da öz mustamlakasiga aylantirdi. 1887 y.da Fransiyaning Koxinxin (Jan. V.) mustamlakasi, Annam (Markaziy V.) hamda Tonkiy (Şim. V.) protektoratlari Kamboja va Laos b-n birga Hindixitoy Ittifoqiga birlaştirildi. Çet el hukmronligi örnatilişi davrida va örnatilgandan keyin kötarilgan xalq qözğolonlari bora-bora milliy ozodlik harakatiga aylanib ketdi va 20-a. boşlarida u yangi bosqiçga kötarildi. Fransiyada muhojirlikda yurgan Nguyen Ai Kuok (Xo Şi Min) Fransiyaning boşqa mustamlakalaridan kelgan muhojirlar b-n birga fransuz mustamlaka xalqlari Ligasini tuzdi. Şu vaktda mamlakatda işçilar harakati ham rivojlana bordi. 1930 y.da Yenbay portidagi vyetnamlardan iborat öqçi polkning fransuzlarga qarşi kötargan qözğoloni milliy ozodlik kuraşining avj olişiga turtki böldi.
2-jahon uruşi davrida yapon militaristlari V.ni bosib olgaç (1940), vatanparvar kuçlar yapon va fransuz mustamlakaçilariga qarşi kuraşdi. 1941 y. may oyida V. mustaqilligi uçun kuraş Ligasi (Vyet-Min) taşkil qilindi. 1944 y. dek.da qurollangan otryadlar, partizan guruhdari va xalq laşkarlari birlaşib, V. ozodlik armiyasi tuzildi. 1945 y.ning mayida ozodlik uçun kuraşayotgan hamma kuçlar V.ni ozod qiliş armiyasi (keyinçalik V. xalq armiyasi) ga birlaştirildi. Iyunda Şim. V.ning olti viloyati yaponlardan ozod qilindi. Markaziy va Jan. V.da partizanlar kuraşi hamda ozodlik Umum Vyetnam Milliy kongressi qurolli qözğolonni boşlaş töğrisida qaror qabul qildi va Xo Şi Min rahbarligida Milliy ozodlik komiteti (Muvaqqat hukumat) tuzildi. Mamlakatning köp qismi mustamlakaçilardan ozod qilinib, 1945 y. 2 sent. da mustaqil V. Demokratik Respublikasi (VDR) tuzildi. 2-jahon uruşida yapon militaristlari tor-mor qilingandan söng 1945 y. dek.dan boşlab V.ga fransuz mustamlakaçilari bostirib kirdi. Ular avval V. jan .da harbiy harakatlarni avj oldirdilar, söng butun mamlakat böylab bosqinçilik uruşini olib bordilar. Fransuz qöşinlarining qator mağlubiyatlari (ayniqsa 1954 y. Dyenbyenfu atrofida) hamda jahondagi tinçliksevar kuçlarning talabi natmjasida Fransiya hukumati uruşni töxtatişga va 1954 y. Jeneva bitimini tuzişga majbur böldi. BiroqJan. V. ma'murlari 1955 y. okt.da Jan. V.ni mustaqil respublika deb e'lon qildi va mamlakatda terrorçi rejim örnatildi. Mamlakat AQŞ harbiy bazasiga aylandi. Jan. V. vatanparvarlarining diktaturaga qarşi kuraşi xalq kuraşi tusini oldi. 1964—65 y.larda Jan. V. vatanparvarlariga qarşi uruş olib borayotgan AQŞ VDR ga ham hujum qidsi. 1964 y. avg. boşlarida bir neça harbiy istehkom va aholi punktlari, 1965 y. 7 fev. dan VDR ning jan. viloyatlari, keyinçalik butun mamlakat bombardimon qilindi. 1969 y.da Jan. V. Respublikasi Inqilobiy muvaqqat hukumati tuzildi. 1973 y. yanv.da Parijda uruşni töxtatiş va V.da tinçlik örnatiş töğrisida bitim imzolandi. 1976 y. iyulda Şim. va Jan. V.ni birlaştiriş tugallandi, V. Sotsialistik Respublikasi tuzildi. V. 1977 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 17 yanv.da örnatgan. Milliy bayrami — 2 sent.— Mustaqillik e'lon qilingan kun (1945).
Siyosiy partiyasi, kasaba uyuşmasn va b. jamoat taşkilotlari. V. Kommunistik partiyasi, 1930 y.da tuzilgan; V. vatan fronti, VSR siyosiy partiya va jamoat taşkilotlarini birlaştiruvçi yagona front, 1977 y.da tuzilgan; V. mehnat umumiy konfederatsiyasi, 1929 y.da tuzilgan. Jahon kasaba uyuşmalari federatsiyasiga kiradi.
Xöjaligi. V. sanoati rivojlangan agrar mamlakat hisoblanadi. Yalpi içki mahsulotda q.x. va örmon xöjaligining uluşi 36,6%, sanoatning uluşi — 20,9%ni taşkil etadi.
Sanoati tarkibida yengil va oziq-ovqat tarmoqlari ustun. Juda köp kiçik şoli oqlaş, qand-şakar, pivo va konserva z-dlari, çoy va tamaki f-kalari bor. Xanoy, Namdin, Xayfon, Xoşimin va b. şaharlarda töqimaçilik k-tlari, trikotaj f-kalari işlab turibdi. Elektr energiya asosan issikdik elektr st-yalarida hosil qilinadi (yiliga örtaça 10,8 mlrd. kVt-soat). Konçilik sanoatida toşkömir, qalay (Kaolang viloyatida), xromit (Kodin), apatit, volfram qazib olinadi. Kaobangda kapay, Langşonda alyuminiy, Txaynguyen, Byenxoada pölat eritiş korxonalari bor. Maşinasozlik mahsulotlari orasida stanoklar, q.x. maşinalari, konçilik maşina-uskunalari, nasoslar, radiopriyomniklar, televizorlar, transport vositalari i.ç. asosiy örinni oladi. Maşinasozlik korxonalari asosan Xanoy, Xoşimin, Byenxoa, Kamfa,Xayziong va Xadong ş.da joylaşgan. Qora va rangli metallurgiya, metallni qayta işlaş sanoati mavjud. Xayfon va Xoşiminda kemasozlik korxonalari, Xanoy, Vyetçi, Lamtxao ş.larida va mamlakat jan.da kimyo sanoati korxonalari işlab turibdi. Binokorlik materiallari sanoati korxonalari, yogoçsozlik va sellyuloza-qoğoz, kauçukni qayta işlaş korxonalari bor.
Qişloq xöjaligi sohasida mehnatga layoqatli aholining qariyb 75% maşğul. 5 mln.ga yerda q.x. işlari olib boriladi. Ayrim hududlarda 2—3 marta hosil olinadi. V.da asosiy q.x. ekini şoli. Batat, maniok, makkajöxori, sabzavot, texnika ekinlaridan şakarqamiş, çoy, tamaki, şuningdek ananas, banan, kofe, kauçuk, efir moyli ekinlar ham yetiştiriladi. Çorvaçilikning asosiy tarmoği — çöçqaçilik. Bundan taşqari qoramol, parranda boqiladi. Baliq ovlanadi.
Transporti. T.y.ning uz.— 2,6 ming km, avtomobil yöllarining uz.— 300 ming km, içki suv yöllarining uz. — 40 ming km ga yaqin. Asosiy dengiz portlari: Xoşimin, Xayfon, Danang, Xonggay, Kamfa. Xoşimin va Xanoyda xalqaro aeroportlar bor.
V. çetga neft, kömir, şoli, kauçuk, qalay, kofe, baliq hamda dengiz va q.x. mahsulotlari çiqaradi. Çetdan neft mahsulotlari, öğit, pölat, prokat, sement, paxta, maşina asbob-uskunalari oladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Yaponiya, Singapur, Gonkong, Jan. Koreya, Fransiya, Avstraliya, Germaniya. Pul birligi — dong.
Tibbiy xnzmati. Mamlakatda bepul tibbiy xizmat joriy etilgan. Şarq tibbiyoti xodimlari uyuşmasi huzurida keng tarmoqli davolaş-farmatsevtika kooperativlari mavjud. Ularning köplari huzurida şifoxonalar, bundan taşqari 400 ga yaqin uyezd poliklinikalari va köpgina dispanserlar bor.
Xalq maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. V.ning ta'lim tizimi bir neça bosqiçdan iborat: birinçi bosqiç — maktabgaça ta'lim (bolalar boğçalari); ikkinçi bosqiç — maktab ta'limi. 5 y.lik boşlanğiç ta'lim 6 yoşdan ötgan bolalar uçun majburiy. Mamlakatda 13092 boşlanğiç maktab bölib, ularda 9 mln. 725 mingdan ortiq öquvçi ta'lim oladi. Örta maktablarda öqiş 7 y. bölib, ularda 3 mln. 815 ming öquvçi ta'lim oladi; uçinçi bosqiç xunar ta'limi (hunar-texnika bilim yurtlari); törtinçi bosqiç — oliy ta'lim. Mamlakatda 104 oliy öquv yurti, jumladan 6 un-t bor. Ularda 120 mingga yaqin talaba öqiydi. Yirik oliy öquv yurtlari: Xanoy un-ti (1918 y. taşkil etilgan), Xoşimin un-ti (1917 y. taşkil etilgan), politexnika, adabiyot, tibbiyot-farmatsevtika in-tlari. V. hoz ziyolilarining ança qismi oliy ta'limni Özbekistonda olişgan. Toşkentdagi deyarli barça oliy öquv yurtlarida V. talabalari va aspirantlari ta'lim olgan. V.da 60 dan ortiq i.t. muassasasi bor. 1977 y. taşkil etilgan «Ngiado» i.t. markazida mat., fizika, kimyo, biol. va Yer haqidagi fan sohasida tadqiqotlar ötkaziladi. 1977 y.da Fanlar akademiyasi taşkil etilgan. V.dagi yirik kutubxonalar: Xanoy, Xoşimindagi markaziy va ilmiy kutubxonalar, un-tlarning kutubxonalari. Xanoyda tarix, V. xalq armiyasi, Inqilob, Xoşiminda milliy muzey, «Amerikalik agressorlarning jinoyatlari» muzeyi bor.
Matbuoti, radioeşittiriş va telekörsatuvi. V.da 30 markaziy va 19 mahalliy naşriyot bor. Mamlakatda 100 dan ortiq gaz. va jur.lar naşr etiladi. Eng yirik gazlar: «Nyan zan» («Xalq», kundalik gaz., 1951 y.dan), «Saygon zyay fong» («Ozodlik», kundalik gaz., 1975 y.dan), «Xanoy moy» («Yangi Xanoy», kundalik gaz., 1957 y.dan), «Fu ni Vyetnam» («Vyetnam ayollari», haftalik gaz., 1953 y.dan), «Lao dong» («Mehnat», haftalik gaz., 1943 y.dan); yirik jur.lar: «Vyetnam» (Vyetnam, rus, ingliz, fransuz, ispan tillarida çiqadigan oylik jur., 1954 y.dan), «Vyetnamiz tredyunionz» («Vyetnam kasaba uyuşmalari», ingliz, fransuz va ispan tilida çiqadigan jur.). 1945 y.dan Vyetnam axborot agentligi faoliyat körsatadi.
V. radioeşittiriş va telekörsatuvini madaniyat va axborot vazirligi nazorat qiladi. Telekörsatuvga 1966 y. Jan. V.da, 1970 y. Şim. V.da asos solingan.
Adabiyoti. V.da qadimdan xalq oğzaki ijodiyoti rivojlangan. Ilk yozma yodgorliklar 10— 14-a.larda paydo böldi. Örta asrlar adabiyoti buddizm, keyinroq Konfutsiy aqidalari ta'sirida şakllandi. Nguyen Çayning «Ona tilidagi şe'rlar töplami» (15-a.) bizgaça yetib kelgan Vyetnam sözlaşuv tilidagi eng kad. adabiy yodgorlikdir. 18-a. va 19-a. boşlaridagi adabiyotda Uyğoniş davri an'analariga yaqin tamoyillar, inson şaxsiga kuçli e'tibor ruhi aks etdi. Nguyen Zuning «Tilka-pora qalb nolasi» dostoni, şoira Xo Suan Xiong qalamiga mansub dilrabo şe'rlar V. mumtoz adabiyotining eng yaxşi asarlaridir. 19- a. 2-yarmi şe'riyatida vatanparvarlik ohanglari ustunlik qildi (Nguyen Din Tyeu, Nguyen Txong), hajvçilik yöllari kuçaydi (Nguyen Kxyuyen, Tu Siong). 20-a. boşlari şe'riyati va publitsistikasi ma'rifatparvarlik va vatanparvarlik ğoyalarini ifoda etdi. Zamonaviy nasriy janrlar: hikoya, drama, roman paydo böldi. 30-y.larda vujudga kelgan «Yangi şe'riyat» harakati şe'r tuziliş tizimini qayta qurişga kömaklaşdi. Inqilobiy adabiyot yuzaga kela boşladi — To Xiu şe'rlari, Xo Şi Minning «Bambuk ajdaho» komediyasi, «Zindon kundaligi» nazm töplami, hikoya va publitsistikasi şu jumlaga kiradi. 20- a. 2-yarmida Vo Xyui Tam, Nguyen Din Txi, Dao By, Nguyen Xong, Nguyen Kxay, Nguyen Min Teuning romanlarida va b. yozuvçilarning qissa hamda hikoyalarida vatan himoyaçisining qahramonliklari tasvirlandi. V.ning hoz. taniqli şoir va yozuvçilari: To Xiu, Ngo Tat To, Ngo Tuan, To Xoay, Nguyen Din Txi, Nguyen Kong Xoan, Nguyen Van Bong.
Me'morligi. Mişon va Dongziong ş.larida buddizm va brahmanizmning 7—13-a.larga mansub minorasimon toş ibodatxonalari (Mişondagi Bo-Kxat-Re-Soa ibodatxonasi, 7—10-a.lar; hoz. Kuinyon yaqinidagi «Oltin minora», «Kumuş minora», «Mis minora» ibodatxonalari, 11—12-a.lar), Binsonva Guedagi köp poğonali minoralar, Xanoydagi Konfutsiyga bağişlangan «Adabiyot maskani» deb ataluvçi ibodatxona majmualari (11-a.) saqlanib qolgan. Keyingi davrlarning me'moriy obidalari orasida Xanoy yaqinidagi But-Tan (14-a.gaça), Txaybin viloyatidagi Keo (17-a.) ibodatxona majmualari, Xanoy yaqinidagi Dinbang qişloğida qurilgan köp ustunli inşootlarni (18-a.) körsatiş mumkin. 18-a. oxiri — 19-a. boşlariga mansub saroylar öymakorlik va lok b-n bezatilgan (Xyue ş.dagi «Mukammal uyğunlik saroyi»). Fransuz mustamlakaçilari hukmronligi davrida (19- a. örtalaridan) şaharlarda modern va funksionalizm uslublaridagi binolar qurildi. 20-a.ning 60—90-y.larida sanoat (Xanoy, Kaobang va b. şaharlardagi z-dlar) va jamoat inşootlari (Politexnika in-ti, Xo Şi Min mavzoleyi), turar joy dahalari tiklandi vayangilari qurildi. Nguyen Van Nin, Nguyen Kao Luyen, Xoang Ti Tyep, Çan Xi Tyem va b. V.ning yetakçi me'morlari hisoblanadi.
Tasviriy san'ati. V. xalqlarining betakror va öziga xos badiiy ijodiyoti mil. av. 1-a.lardan boşlangan. 9—12-a.lardagi monumental haykaltaroşlik ğoyat nafisligi b-n ajralib turadi (çakyelik raqqosa va sozandaning börtma tasviri). 11—15-a. lar haykaltaroşligida hayvonlarning gözal va mutanosib qiyofasini yaratiş közga taşlanadi. 15—18-a.larda portret rang-tasviri rivojlandi. V.da qadimdan amaliy bezak san'ati — metallga gul soliş, kulolçilik, kaştadözlik, fil suyagi öymakorligi, lok b-n bezaş va h.k.larning har xil turlari keng yoyilgan. Hoz. tasviriy san'atda rassomlik va grafika (Liong Suan Ni, Fan Ke An, Nguyen Van Ti, Nguyen Dik-Nung, To Ngok Van va b.), haykaltaroşlik (Çan Van Lam) rivoj topgan.
Musiqasi. V. professional musiqasida xitoy, şuningdek asosan tyam va budda diniy musiqa madaniyatining ta'siri seziladi. Milliy operada aşula b-n birga reçitativ, nutq, raqs, imo-işora ham uçraydi. Çolğu asboblari: puflab çalinadigan — bambuk kxen, naysimon şao bau, tiyeu, pidoy va b., goboy toifasidagi piramlang; torli (1 tordan 42 torgaça) — qad. bir torli bau, çang toifasidagi txapluk; zarbli — turli barabanlar, gonglar, buben va b., 1945 y.dan keyin mamlakat şim.da milliy musiqa madaniyati yuksaldi, ommaviy vatanparvarlik qöşiqlari keng yoyildi, katta şakldagi musiqa turlari (oratoriya, kantata, simfoniya) rivojlandi. Opera ommalaşdi (kompozitorlar Do Nyuan, Nyat Lay, Nguyen Suan Xoat, Nguyen Nyeo Tui). 1960 y.dan balet yuzaga keldi (kompozitorlar Çan Kuy, Xoan Van, Nguyen Din Tan va b.). Xanoyda konservatoriya, musiqa maktablari, opera teatri, simfoniya va xalq çolğu asboblari orkestrlari, davlat xori, qöşiq va raqs ansambli bor.
Teatri. Xalq marosimlari V. teatrining manbaidir. Teo xalq teatri, tuong va kayliong teatrlari ana şu marosimlar zamiridan yetişib çiqqan. Muloyim raqslar, musiqa va qöşiqlar ularning ifoda vositasi böldi. 20-a. boşlarida Xanoyda kitnoy deb atalgan zamonaviy sözlaşuv uslubidagi drama teatri vujudga keldi. Teatr sahnasida milliy dramaturglarning asarlari («Vijdon azobi», «Fuong ismli qizning qabri») va jahon mumtoz dramaturgiyasi namunalari (Şekspir, Molyer pyesalari) qöyildi. 1946—54 y.lardagi uruş davrida kitnoy aktyorlari harbiy qismlarda «Vatanga sadoqat qasami», «Vatan uçun jon bermoq» kabi vatanparvarlik ruhidagi tomoşalarni körsatişdi. 20-a.ning oxirgi ön yilliklarida teo, tuong, kayliong va ayniqsa kitnoy teatrlarining faoliyati kuçaydi. 1961 y.da oliy drama maktabi oçilgan. V.da professional va havaskorlik truppalari, an'anaviy xalq kögarçoq teatri mavjud. Birinçi professional qöğirçoq teatri 1957 y. Xananda taşkil etilgan.
Kinosi. V. hujjatli kinosining asosçilari orasida operatorlar Xuang Me, May Lok, Kuang Tuy, Fen Ngiyemlar bor. 1953 y.da kino i.ç.ga rahbarlik qiluvçi milliy birlaşma taşkil etildi. 1956 y.da Xanoyda kinostudiya, 1959 y.da Milliy kino maktabi barpo etildi. Film l ar orasida «Ti Xao ismli qiz» (rej. Fam Ki Nam), «17-parallel», «Xanoylik qizça» (ikkovining rej. Xay Nin), «Avgust yulduzi» (rej. Çan Dak) ni körsatiş mumkin. Özbekiston—V. munosabatlari. VSR taşqi işlar vazirining 1994 y. fev. da ÖzRga taşrifi çoğida imzolangan «Savdo-iqtisodiy hamkorlik töğrisidagi bitim» va Özaro maslahatlaşuvlar haqidagi bayonnoma iktisodiy munosabatlarni rivojlantirişga imkon yaratdi. ÖzR Prezidenti I. A. Karimovning 1996 y. mart oyida VSR ga rasmiy taşrifi ikki mamlakatning özaro munosabatlarida yangi bosqiç böldi. Taşrif yakunida «Özbekiston Respublikasi b-n Vyetnam Sotsialistax Respublikasi örtasidagi davlatlararo munosabatlarning asoslari va hamkorlik töğrisida şartnoma», «Investitsiyalarni özaro rağbatlantiriş va himoya qiliş töğrisida», «Savdo-iqtisodiy va fan-texnika hamkorligi böyiça Özbekiston — Vyetnam hukumatlararo komissiyasini tuziş haqida»gi kelişuvlar va b. hujjatlar imzolandi. ÖzR Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki b-n V. taşqi savdo banki hamkorlik töğrisida şartnoma imzoladilar.
Özbekistonning VSR b-n tovar aylanmasi 1996 y.da 4,4 mln. AQŞ dollarini taşkil qildi. Özbekiston V.ga pilla, yoğ va moy, elektr asbob-uskunalari yuboradi va undan çoy hamda turli xizmatlar oladi. ÖzR Taşqi iktisodiy aloqalar vazirligida «Dongşon» va «Öz-Xişako-Interneyşnl» qöşma korxonalari taşqi iktisodiy faoliyat qatnaşçisi sifatida röyxatga olingan. Ular töqimaçilik mahsulotlarini i.ç., savdo-vositaçilik amaliyoti, şuningdek pilla va ipak çiqitlarini xarid qiliş b-n şuğullanadi.
Vir neça yillar davomida Özbekistonda V. uçun mutaxassislar tayyorlangan. Mutaxassislar asosan energetika, quriliş, avtomatika va hisoblaş texnikasi, gidrogeol., injenerlik geol. si, tibbiyot, yurisprudensiya, şarqşunoslik, q.x. va melioratsiya kabi sohalar böyiça tayyorlangan. 1995 y. 22 dek. da «Özbekistan — Vyetnam» döstlik jamiyati tuzilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЬЕТНАМ, Вьетнам Социалистик Республикаси (Cond Hoa Ха Hoi Chu Nghia Viet Nam), BCP - Жан.-Шарқий Осиёда, Ҳиндихитой я.о.даги давлат. Майд. 330 минг 991 км2. Ахолией 76,3 млн. киши (1999). Маъмурий жиҳатдан 63 вилоят (тинь) ва марказга бўйсунувчи 4 шаҳар — Ханой, Хошимин (собиқ Сайгон) Хайфон ва Хюэга бўлинади. Пойтахти — Ханой ш.
Давлат тузуми. В.— социалистик республика. Амалдаги конституцияси 1980 й. 19 дек.да қабул қилинган (кейинчалик ўзгартиш ва тузатишлар киритилган). Давлат бошлиғи Миллат мажлиси томонидан 5 й. муддатга сайланадиган президент (1997 й.дан Чан Дик Лионг). Давлат ҳокимиятининг олий органи ва қонун чиқарувчи ҳокимият — Миллат мажлиси. Ижроия ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Мамлакат ҳудудининг 80% дан ортиғи тоғлар ва ясси тоғлардан иборат. Шим.да чуқур дарё водийларига бўлинган Юньнань тоғлиги, марказий ва жан. қисмларида Аннам тоғлари тизимининг айрим массивлари (Контум, Дарлак, Мнонг ва б.) жойлашган. В.нинг энг баланд нуқтаси ҳам шу ерда — 3280 м. Денгиз соҳили пасттекисликлардан иборат, уларнинг энг катталари шим.да Хонгха ва жан .да Меконг дарёлари этакларида. Иқлими — қишда қуруқ, езда серёмғир муссон субэкваториал. Ўртача т-ра шим. да июлда 27°, 29°, янв.да 14°, 17° дан жан.да 24°,26° гача. Йиллик ёғин миқдори 1500—3000 мм. Июнь ва авг. да тайфунлар бўлиб туради. Дарёлари серсув. Уларнинг энг катталари — Меконг ва Хонгха. Қир ва тоғларда қизғиш-сариқ латерит, дарёларнинг этакларида — аллювиал тупроқлар. В. худудининг 40% ўрмон б-н қопланган; тоғларнинг қуйи ён бағирларидаги доимий яшил тропик ўрмонлар баландликдаги субтропик ўрмонларга уланиб кетади. Ясситоғликлар ва платоларда сийрак саванна ўрмонлари ва буталар усади. Водийларда бамбуклар, денгиз соҳилларининг айрим жойларида мангра ўрмонлари учрайди. Батьма-Хайван миллий боғи ва кўпгина қўриқхоналари бор. Ўрмонларда гиббон, макака, айиқ ва йўлбарс, катта бўғма илон, йирик эчкемарлар, оқ ва яшил тўти, саванналарда ҳинд фили, каркидон, жайран, ёввойи буқа, жайра, товус, бургут, дельта ва ботқоқликларда қизил ғоз, лайлак, қарқара, ўрдак, ёввойи ғоз, дарёларида балиқлар яшайди.
Аҳолисининг 80% вьетнамлар. Таилар, кхмерлар, мео ёки мяолар, ман ёки яолар, хмонглар, хитойлар ва б. ҳам яшайди. Расмий тили — Вьетнам тили. Аҳолининг 20,1% шаҳарларда истиқомат қилади. Диндорларнинг — 55% буддавийлар, 7% католиклар. Ислом динига эътиқод қилувчилар ҳам бор. Йирик шаҳарлари: Ханой, Хошимин, Дананг, Хайфон, Намдинь.
Тарихи. Мил. ав 1-минг йилликнинг ўрталарида ҳоз. Шим. В. ҳудудида вьетнамларнинг аждодлари яшаган. Мил. ав. 3-а.да Қизил дарё дельтасида уларнинг илк қулдорлик давлати — Аулак ташкил топган. Шу давр қад. Вьетнам халқи — лаквьетлар маданиятининг пайдо бўлиши даври ҳисобланади. Мил. ав. 207 й.да Аулак вьетлар давлати — Намвьет б-н қўшилиб кетди. Мил. ав. 2—1-а.ларда Намвьетга Хитойнинг Хан сулоласи ҳукмрон эди. Бу давлат 7-а. гача Зяоти, кейин Аннам деб номланиб келди. Лаквьетлар хитой феодалларининг хитойлаштириш сиёсати ва зулмига қарши узоқ вақт курашди ва, ниҳоят, 939 й.да мустақилликка эришди. 968 й.да мамлакат Дайковьет (Буюк Қад. Вьет) номини олди. Кейинчалик бу давлат Жан-Шарқий Осиёдаги йирик феодал давлатга айланди. Ли сулоласи даври (1069—1225) да мамлакат Дайвьет деб атала бошлади. Пойтахт Танг-Лонг (ҳоз. Ханой)га кўчирилди.
16-а.дан бошлаб Ҳиндихитойга Европа савдогарлари кела бошлади. Секин-аста Португалия (1535), Голландия (1631), Франция (1672) савдо-тижорат идоралари пайдо бўлди. Улар савдогарлар б-н миссионерларга таяниб, ярим оролни мустамлака қилишга киришди.
18-а. ўрталарида бутун мамлакатда иқтисодий танглик вужудга келди. Марказий вилоятларда деҳқонларнинг ғалаёнлари кучайиб кетди. 1771 й.да деҳқонларнинг энг йирик қўзғолони бошланди. Бу қўзғолон тарихда Тэйшенлар қўзғолони номи б-н машҳур. Мамлакат жан. қисмининг ҳукмдори Нгуен Ан Тэйшенлар қўзғолонини бостириб, Шим. В.ни ҳам эгаллади. 1804 й.да мамлакат В. номини олди. Нгуен Ан ўзини Зя Лонг номи б-н хоанг (император) деб эълон қилди (1806). Пойтахт Хюэ ш.га кўчирилди. Кончилик ривожланди, товар-пул алоқалари кенгайди. Аммо В. халқининг мустақил ривожланишига мустамлакачи давлатлар тажовузи тўсқинлик қилди. Франция «миссионерларни ҳимоя қилиш» баҳонаси б-н В.га қарши уруш очиб (1858), 1884 й.да ўз мустамлакасига айлантирди. 1887 й.да Франциянинг Кохинхин (Жан. В.) мустамлакаси, Аннам (Марказий В.) ҳамда Тонкий (Шим. В.) протекторатлари Камбожа ва Лаос б-н бирга Ҳиндихитой Иттифоқига бирлаштирилди. Чет эл ҳукмронлиги ўрнатилиши даврида ва ўрнатилгандан кейин кўтарилган халқ қўзғолонлари бора-бора миллий озодлик ҳаракатига айланиб кетди ва 20-а. бошларида у янги босқичга кўтарилди. Францияда муҳожирликда юрган Нгуен Аи Куок (Хо Ши Мин) Франциянинг бошқа мустамлакаларидан келган муҳожирлар б-н бирга француз мустамлака халқлари Лигасини тузди. Шу вактда мамлакатда ишчилар ҳаракати ҳам ривожлана борди. 1930 й.да Йенбай портидаги вьетнамлардан иборат ўқчи полкнинг французларга қарши кўтарган қўзғолони миллий озодлик курашининг авж олишига туртки бўлди.
2-жаҳон уруши даврида япон милитаристлари В.ни босиб олгач (1940), ватанпарвар кучлар япон ва француз мустамлакачиларига қарши курашди. 1941 й. май ойида В. мустақиллиги учун кураш Лигаси (Вьет-Мин) ташкил қилинди. 1944 й. дек.да қуролланган отрядлар, партизан гуруҳдари ва халқ лашкарлари бирлашиб, В. озодлик армияси тузилди. 1945 й.нинг майида озодлик учун курашаётган ҳамма кучлар В.ни озод қилиш армияси (кейинчалик В. халқ армияси) га бирлаштирилди. Июнда Шим. В.нинг олти вилояти японлардан озод қилинди. Марказий ва Жан. В.да партизанлар кураши ҳамда озодлик Умум Вьетнам Миллий конгресси қуролли қўзғолонни бошлаш тўғрисида қарор қабул қилди ва Хо Ши Мин раҳбарлигида Миллий озодлик комитети (Муваққат ҳукумат) тузилди. Мамлакатнинг кўп қисми мустамлакачилардан озод қилиниб, 1945 й. 2 сент. да мустақил В. Демократик Республикаси (ВДР) тузилди. 2-жаҳон урушида япон милитаристлари тор-мор қилингандан сўнг 1945 й. дек.дан бошлаб В.га француз мустамлакачилари бостириб кирди. Улар аввал В. жан .да ҳарбий ҳаракатларни авж олдирдилар, сўнг бутун мамлакат бўйлаб босқинчилик урушини олиб бордилар. Француз қўшинларининг қатор мағлубиятлари (айниқса 1954 й. Дьенбьенфу атрофида) ҳамда жаҳондаги тинчликсевар кучларнинг талаби натмжасида Франция ҳукумати урушни тўхтатишга ва 1954 й. Женева битимини тузишга мажбур бўлди. БироқЖан. В. маъмурлари 1955 й. окт.да Жан. В.ни мустақил республика деб эълон қилди ва мамлакатда террорчи режим ўрнатилди. Мамлакат АҚШ ҳарбий базасига айланди. Жан. В. ватанпарварларининг диктатурага қарши кураши халқ кураши тусини олди. 1964—65 й.ларда Жан. В. ватанпарварларига қарши уруш олиб бораётган АҚШ ВДР га ҳам ҳужум қидци. 1964 й. авг. бошларида бир неча ҳарбий истеҳком ва аҳоли пунктлари, 1965 й. 7 фев. дан ВДР нинг жан. вилоятлари, кейинчалик бутун мамлакат бомбардимон қилинди. 1969 й.да Жан. В. Республикаси Инқилобий муваққат ҳукумати тузилди. 1973 й. янв.да Парижда урушни тўхтатиш ва В.да тинчлик ўрнатиш тўғрисида битим имзоланди. 1976 й. июлда Шим. ва Жан. В.ни бирлаштириш тугалланди, В. Социалистик Республикаси тузилди. В. 1977 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 17 янв.да ўрнатган. Миллий байрами — 2 сент.— Мустақиллик эълон қилинган кун (1945).
Сиёсий партияси, касаба уюшмасн ва б. жамоат ташкилотлари. В. Коммунистик партияси, 1930 й.да тузилган; В. ватан фронти, ВСР сиёсий партия ва жамоат ташкилотларини бирлаштирувчи ягона фронт, 1977 й.да тузилган; В. меҳнат умумий конфедерацияси, 1929 й.да тузилган. Жаҳон касаба уюшмалари федерациясига киради.
Хўжалиги. В. саноати ривожланган аграр мамлакат ҳисобланади. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. ва ўрмон хўжалигининг улуши 36,6%, саноатнинг улуши — 20,9%ни ташкил этади.
Саноати таркибида енгил ва озиқ-овқат тармоқлари устун. Жуда кўп кичик шоли оқлаш, қанд-шакар, пиво ва консерва з-длари, чой ва тамаки ф-калари бор. Ханой, Намдинь, Хайфон, Хошимин ва б. шаҳарларда тўқимачилик к-тлари, трикотаж ф-калари ишлаб турибди. Электр энергия асосан иссикдик электр ст-яларида ҳосил қилинади (йилига ўртача 10,8 млрд. кВт-соат). Кончилик саноатида тошкўмир, қалай (Каоланг вилоятида), хромит (Кодинь), апатит, вольфрам қазиб олинади. Каобангда капай, Лангшонда алюминий, Тхайнгуен, Бьенхоада пўлат эритиш корхоналари бор. Машинасозлик маҳсулотлари орасида станоклар, қ.х. машиналари, кончилик машина-ускуналари, насослар, радиоприёмниклар, телевизорлар, транспорт воситалари и.ч. асосий ўринни олади. Машинасозлик корхоналари асосан Ханой, Хошимин, Бьенхоа, Камфа,Хайзионг ва Хадонг ш.да жойлашган. Қора ва рангли металлургия, металлни қайта ишлаш саноати мавжуд. Хайфон ва Хошиминда кемасозлик корхоналари, Ханой, Вьетчи, Ламтхао ш.ларида ва мамлакат жан.да кимё саноати корхоналари ишлаб турибди. Бинокорлик материаллари саноати корхоналари, ёгочсозлик ва целлюлоза-қоғоз, каучукни қайта ишлаш корхоналари бор.
Қишлоқ хўжалиги соҳасида меҳнатга лаёқатли аҳолининг қарийб 75% машғул. 5 млн.га ерда қ.х. ишлари олиб борилади. Айрим ҳудудларда 2—3 марта ҳосил олинади. В.да асосий қ.х. экини шоли. Батат, маниок, маккажўхори, сабзавот, техника экинларидан шакарқамиш, чой, тамаки, шунингдек ананас, банан, кофе, каучук, эфир мойли экинлар ҳам етиштирилади. Чорвачиликнинг асосий тармоғи — чўчқачилик. Бундан ташқари қорамол, парранда боқилади. Балиқ овланади.
Транспорти. Т.й.нинг уз.— 2,6 минг км, автомобиль йўлларининг уз.— 300 минг км, ички сув йўлларининг уз. — 40 минг км га яқин. Асосий денгиз портлари: Хошимин, Хайфон, Дананг, Хонггай, Камфа. Хошимин ва Ханойда халқаро аэропортлар бор.
В. четга нефть, кўмир, шоли, каучук, қалай, кофе, балиқ ҳамда денгиз ва қ.х. маҳсулотлари чиқаради. Четдан нефть маҳсулотлари, ўғит, пўлат, прокат, цемент, пахта, машина асбоб-ускуналари олади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Япония, Сингапур, Гонконг, Жан. Корея, Франция, Австралия, Германия. Пул бирлиги — донг.
Тиббий хнзмати. Мамлакатда бепул тиббий хизмат жорий этилган. Шарқ тиббиёти ходимлари уюшмаси ҳузурида кенг тармоқли даволаш-фармацевтика кооперативлари мавжуд. Уларнинг кўплари ҳузурида шифохоналар, бундан ташқари 400 га яқин уезд поликлиникалари ва кўпгина диспансерлар бор.
Халқ маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. В.нинг таълим тизими бир неча босқичдан иборат: биринчи босқич — мактабгача таълим (болалар боғчалари); иккинчи босқич — мактаб таълими. 5 й.лик бошланғич таълим 6 ёшдан ўтган болалар учун мажбурий. Мамлакатда 13092 бошланғич мактаб бўлиб, уларда 9 млн. 725 мингдан ортиқ ўқувчи таълим олади. Ўрта мактабларда ўқиш 7 й. бўлиб, уларда 3 млн. 815 минг ўқувчи таълим олади; учинчи босқич хунар таълими (ҳунар-техника билим юртлари); тўртинчи босқич — олий таълим. Мамлакатда 104 олий ўқув юрти, жумладан 6 ун-т бор. Уларда 120 мингга яқин талаба ўқийди. Йирик олий ўқув юртлари: Ханой ун-ти (1918 й. ташкил этилган), Хошимин ун-ти (1917 й. ташкил этилган), политехника, адабиёт, тиббиёт-фармацевтика ин-тлари. В. ҳоз зиёлиларининг анча қисми олий таълимни Ўзбекистонда олишган. Тошкентдаги деярли барча олий ўқув юртларида В. талабалари ва аспирантлари таълим олган. В.да 60 дан ортиқ и.т. муассасаси бор. 1977 й. ташкил этилган «Нгиадо» и.т. марказида мат., физика, кимё, биол. ва Ер ҳақидаги фан соҳасида тадқиқотлар ўтказилади. 1977 й.да Фанлар академияси ташкил этилган. В.даги йирик кутубхоналар: Ханой, Хошиминдаги марказий ва илмий кутубхоналар, ун-тларнинг кутубхоналари. Ханойда тарих, В. халқ армияси, Инқилоб, Хошиминда миллий музей, «Америкалик агрессорларнинг жиноятлари» музейи бор.
Матбуоти, радиоэшиттириш ва телекўрсатуви. В.да 30 марказий ва 19 маҳаллий нашриёт бор. Мамлакатда 100 дан ортиқ газ. ва жур.лар нашр этилади. Энг йирик газлар: «Нян зан» («Халқ», кундалик газ., 1951 й.дан), «Сайгон зяй фонг» («Озодлик», кундалик газ., 1975 й.дан), «Ханой мой» («Янги Ханой», кундалик газ., 1957 й.дан), «Фу ни Вьетнам» («Вьетнам аёллари», ҳафталик газ., 1953 й.дан), «Лао донг» («Меҳнат», ҳафталик газ., 1943 й.дан); йирик жур.лар: «Вьетнам» (Вьетнам, рус, инглиз, француз, испан тилларида чиқадиган ойлик жур., 1954 й.дан), «Вьетнамиз тредюнионз» («Вьетнам касаба уюшмалари», инглиз, француз ва испан тилида чиқадиган жур.). 1945 й.дан Вьетнам ахборот агентлиги фаолият кўрсатади.
В. радиоэшиттириш ва телекўрсатувини маданият ва ахборот вазирлиги назорат қилади. Телекўрсатувга 1966 й. Жан. В.да, 1970 й. Шим. В.да асос солинган.
Адабиёти. В.да қадимдан халқ оғзаки ижодиёти ривожланган. Илк ёзма ёдгорликлар 10— 14-а.ларда пайдо бўлди. Ўрта асрлар адабиёти буддизм, кейинроқ Конфуций ақидалари таъсирида шаклланди. Нгуен Чайнинг «Она тилидаги шеърлар тўплами» (15-а.) бизгача етиб келган Вьетнам сўзлашув тилидаги энг кад. адабий ёдгорликдир. 18-а. ва 19-а. бошларидаги адабиётда Уйғониш даври анъаналарига яқин тамойиллар, инсон шахсига кучли эътибор руҳи акс этди. Нгуен Зунинг «Тилка-пора қалб ноласи» достони, шоира Хо Суан Хионг қаламига мансуб дилрабо шеърлар В. мумтоз адабиётининг энг яхши асарларидир. 19- а. 2-ярми шеъриятида ватанпарварлик оҳанглари устунлик қилди (Нгуен Динь Тьеу, Нгуен Тхонг), ҳажвчилик йўллари кучайди (Нгуен Кхюен, Ту Сионг). 20-а. бошлари шеърияти ва публицистикаси маърифатпарварлик ва ватанпарварлик ғояларини ифода этди. Замонавий насрий жанрлар: ҳикоя, драма, роман пайдо бўлди. 30-й.ларда вужудга келган «Янги шеърият» ҳаракати шеър тузилиш тизимини қайта қуришга кўмаклашди. Инқилобий адабиёт юзага кела бошлади — То Хиу шеърлари, Хо Ши Миннинг «Бамбук аждаҳо» комедияси, «Зиндон кундалиги» назм тўплами, ҳикоя ва публицистикаси шу жумлага киради. 20- а. 2-ярмида Во Хюи Там, Нгуен Динь Тхи, Дао By, Нгуен Хонг, Нгуен Кхай, Нгуен Минь Теунинг романларида ва б. ёзувчиларнинг қисса ҳамда ҳикояларида ватан ҳимоячисининг қаҳрамонликлари тасвирланди. В.нинг ҳоз. таниқли шоир ва ёзувчилари: То Хиу, Нго Тат То, Нго Туан, То Хоай, Нгуен Динь Тхи, Нгуен Конг Хоан, Нгуен Ван Бонг.
Меъморлиги. Мишон ва Донгзионг ш.ларида буддизм ва браҳманизмнинг 7—13-а.ларга мансуб минорасимон тош ибодатхоналари (Мишондаги Бо-Кхат-Ре-Соа ибодатхонаси, 7—10-а.лар; ҳоз. Куинён яқинидаги «Олтин минора», «Кумуш минора», «Мис минора» ибодатхоналари, 11—12-а.лар), Биньсонва Гуэдаги кўп поғонали миноралар, Ханойдаги Конфуцийга бағишланган «Адабиёт маскани» деб аталувчи ибодатхона мажмуалари (11-а.) сақланиб қолган. Кейинги даврларнинг меъморий обидалари орасида Ханой яқинидаги Бут-Taн (14-а.гача), Тхайбинь вилоятидаги Кэо (17-а.) ибодатхона мажмуалари, Ханой яқинидаги Диньбанг қишлоғида қурилган кўп устунли иншоотларни (18-а.) кўрсатиш мумкин. 18-а. охири — 19-а. бошларига мансуб саройлар ўймакорлик ва лок б-н безатилган (Хюэ ш.даги «Мукаммал уйғунлик саройи»). Француз мустамлакачилари ҳукмронлиги даврида (19- а. ўрталаридан) шаҳарларда модерн ва функционализм услубларидаги бинолар қурилди. 20-а.нинг 60—90-й.ларида саноат (Ханой, Каобанг ва б. шаҳарлардаги з-длар) ва жамоат иншоотлари (Политехника ин-ти, Хо Ши Мин мавзолейи), турар жой даҳалари тикланди ваянгилари қурилди. Нгуен Ван Нинь, Нгуен Као Луен, Хоанг Ти Тьеп, Чан Хи Тьем ва б. В.нинг етакчи меъморлари ҳисобланади.
Тасвирий санъати. В. халқларининг бетакрор ва ўзига хос бадиий ижодиёти мил. ав. 1-а.лардан бошланган. 9—12-а.лардаги монументал ҳайкалтарошлик ғоят нафислиги б-н ажралиб туради (чакьелик раққоса ва созанданинг бўртма тасвири). 11—15-а. лар ҳайкалтарошлигида ҳайвонларнинг гўзал ва мутаносиб қиёфасини яратиш кўзга ташланади. 15—18-а.ларда портрет ранг-тасвири ривожланди. В.да қадимдан амалий безак санъати — металлга гул солиш, кулолчилик, каштадўзлик, фил суяги ўймакорлиги, лок б-н безаш ва ҳ.к.ларнинг ҳар хил турлари кенг ёйилган. Ҳоз. тасвирий санъатда рассомлик ва графика (Лионг Суан Ньи, Фан Ке Ан, Нгуен Ван Ти, Нгуен Дик-Нунг, То Нгок Ван ва б.), ҳайкалтарошлик (Чан Ван Лам) ривож топган.
Мусиқаси. В. профессионал мусиқасида хитой, шунингдек асосан тьям ва будда диний мусиқа маданиятининг таъсири сезилади. Миллий операда ашула б-н бирга речитатив, нутқ, рақс, имо-ишора ҳам учрайди. Чолғу асбоблари: пуфлаб чалинадиган — бамбук кхен, найсимон шао бау, тиеу, пидой ва б., гобой тоифасидаги пирамланг; торли (1 тордан 42 торгача) — қад. бир торли бау, чанг тоифасидаги тхаплук; зарбли — турли барабанлар, гонглар, бубен ва б., 1945 й.дан кейин мамлакат шим.да миллий мусиқа маданияти юксалди, оммавий ватанпарварлик қўшиқлари кенг ёйилди, катта шаклдаги мусиқа турлари (оратория, кантата, симфония) ривожланди. Опера оммалашди (композиторлар До Ньюан, Ньят Лай, Нгуен Суан Хоат, Нгуен Ньео Туи). 1960 й.дан балет юзага келди (композиторлар Чан Куй, Хоан Ван, Нгуен Динь Тан ва б.). Ханойда консерватория, мусиқа мактаблари, опера театри, симфония ва халқ чолғу асбоблари оркестрлари, давлат хори, қўшиқ ва рақс ансамбли бор.
Театри. Халқ маросимлари В. театрининг манбаидир. Тео халқ театри, туонг ва кайлионг театрлари ана шу маросимлар замиридан етишиб чиққан. Мулойим рақслар, мусиқа ва қўшиқлар уларнинг ифода воситаси бўлди. 20-а. бошларида Ханойда китьной деб аталган замонавий сўзлашув услубидаги драма театри вужудга келди. Театр саҳнасида миллий драматургларнинг асарлари («Виждон азоби», «Фуонг исмли қизнинг қабри») ва жаҳон мумтоз драматургияси намуналари (Шекспир, Мольер пьесалари) қўйилди. 1946—54 й.лардаги уруш даврида китьной актёрлари ҳарбий қисмларда «Ватанга садоқат қасами», «Ватан учун жон бермоқ» каби ватанпарварлик руҳидаги томошаларни кўрсатишди. 20-а.нинг охирги ўн йилликларида тео, туонг, кайлионг ва айниқса китьной театрларининг фаолияти кучайди. 1961 й.да олий драма мактаби очилган. В.да профессионал ва ҳаваскорлик труппалари, анъанавий халқ кўгарчоқ театри мавжуд. Биринчи профессионал қўғирчоқ театри 1957 й. Хананда ташкил этилган.
Киноси. В. ҳужжатли киносининг асосчилари орасида операторлар Хуанг Me, Май Лок, Куанг Туй, Фен Нгиемлар бор. 1953 й.да кино и.ч.га раҳбарлик қилувчи миллий бирлашма ташкил этилди. 1956 й.да Ханойда киностудия, 1959 й.да Миллий кино мактаби барпо этилди. Фильм л ар орасида «Ти Хао исмли қиз» (реж. Фам Ки Нам), «17-параллель», «Ханойлик қизча» (икковининг реж. Хай Нинь), «Август юлдузи» (реж. Чан Дак) ни кўрсатиш мумкин. Ўзбекистон—В. муносабатлари. ВСР ташқи ишлар вазирининг 1994 й. фев. да ЎзРга ташрифи чоғида имзоланган «Савдо-иқтисодий ҳамкорлик тўғрисидаги битим» ва Ўзаро маслаҳатлашувлар ҳақидаги баённома иктисодий муносабатларни ривожлантиришга имкон яратди. ЎзР Президенти И. А. Каримовнинг 1996 й. март ойида ВСР га расмий ташрифи икки мамлакатнинг ўзаро муносабатларида янги босқич бўлди. Ташриф якунида «Ўзбекистон Республикаси б-н Вьетнам Социалистах Республикаси ўртасидаги давлатлараро муносабатларнинг асослари ва ҳамкорлик тўғрисида шартнома», «Инвестицияларни ўзаро рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш тўғрисида», «Савдо-иқтисодий ва фан-техника ҳамкорлиги бўйича Ўзбекистон — Вьетнам ҳукуматлараро комиссиясини тузиш ҳақида»ги келишувлар ва б. ҳужжатлар имзоланди. ЎзР Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки б-н В. ташқи савдо банки ҳамкорлик тўғрисида шартнома имзоладилар.
Ўзбекистоннинг ВСР б-н товар айланмаси 1996 й.да 4,4 млн. АҚШ долларини ташкил қилди. Ўзбекистон В.га пилла, ёғ ва мой, электр асбоб-ускуналари юборади ва ундан чой ҳамда турли хизматлар олади. ЎзР Ташқи иктисодий алоқалар вазирлигида «Донгшон» ва «Ўз-Хишако-Интернейшнл» қўшма корхоналари ташқи иктисодий фаолият қатнашчиси сифатида рўйхатга олинган. Улар тўқимачилик маҳсулотларини и.ч., савдо-воситачилик амалиёти, шунингдек пилла ва ипак чиқитларини харид қилиш б-н шуғулланади.
Вир неча йиллар давомида Ўзбекистонда В. учун мутахассислар тайёрланган. Мутахассислар асосан энергетика, қурилиш, автоматика ва ҳисоблаш техникаси, гидрогеол., инженерлик геол. си, тиббиёт, юриспруденция, шарқшунослик, қ.х. ва мелиорация каби соҳалар бўйича тайёрланган. 1995 й. 22 дек. да «Ўзбекистан — Вьетнам» дўстлик жамияти тузилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.