Xabarovsk ölkasi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2–3-b. — ziyouz.com

Xabarovsk ölkasi - RF tarkibidagi ölka. 1938 y. 20 okt.da taşkil etilgan. RF Uzok, Şarqi jan. yarmining markaziy qismida. Jan.ğarbda Xitoy bilan çegaradoş, şarkda Oxota va Yapon dengizlariga tutaş. Tatar va Nevel böğozlari orqali Saxalin o.dan ajralib turadi. Mayd. 788,6 ming km2. Aholisi 1435,4 ming kişi (2002), asosan, ruslar (86%), şuningdek, ukrain, belorus, tatar, nanay, evenk, ulçi, nivx va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 80,6%. Markazi — Xabarovsk ş. Boşqa yirik şaharlari — KomsomolskAmur, Amursk. Tarkibiga 17 ma'muriy tuman, 7 şahar, 25 şaharça, Şantar va b. orollar kiradi.

X.ö. qirğoklari kam öyilgan. Qirğoq çiziğining uz. 2500 km çamasida. Relyefining 70% dan köproq qismi toğlardan iborat (SixoteAlin, Jugjur va b.). Bu toğlar Oxota va Yapon dengiziga parallel çözilgan. Ölkaning eng baland joyi — SuntarXayata çöqqisi (2933 m). Şim.ğarbida YudomMay toğligi bor. Yirik pasttekisliklari: Kuyi va Örta Amur,Evorontugur (jan. va markaziy qismida), Oxota (şim,da). Foydali qazilmalardan oltin, qalay, alyuminiy, temir, qönğir kumir konlari, grafit, quriliş materiallari mavjud. Iqdimi mö'tadil, mussonli iqlim. Qişi sovuq, qor kam yoğadi, yozi iliq, sernam. Yanv. ning örtaça trasi —22°dan (jan.da) — 40°gaça (şim.da); dengiz sohilida — 15°dan —25°gaça, iyulniki 1Gdan (dengiz böyi qismida) 21° gaça (içki janubiy rnlarda). Yillik yoğin 400 mm dan (şim.da) 800 mm gaça (jan.da), SixoteAlinning şarqiy yon bağirlarida 1000 mm gaça. Vegetatsiya davri ölkaning jan. da 170—180 kun. Eng yirik daryosi — Amur va uning irmok,lari (Bureya, Tunguska, Goryun, Amgun, Ussuri, Anyuy, Gur). Yirik köllari: Bolon, Padali, Xummi, Kadi, Udil, Oryol, Evoryan.

Çimli podzol, ötloqibotqoq, qönğir, qönğirörmon tuproqlar tarqalgan. X.ö. tayga zonasida joylaşgan. Örmonlar ölka hududining 50% ni egallagan. Dauriya tiloğoçi, rayan qoraqarağayi, oqqarağay, daryo sohillarida koreya kedri, şumtol, zarang, grab, qayin, jöka ösadi. Taygada los, şimol buğusi, qöngir ayiq, silovsin, böri, sobol, tulki, suvsar, yelik, kolonok; quşlardan karqur, çil yaşaydi. Köl va daryolarida baliqning 100 dan ortiq turi bor (jumladan, amur çörtani, amur, bakrabaliq, tovonbaliq, laqqa, taymen, leşç, sazan, yelimbaliq va b.). X.ö.da Bolşe xexuir, Botçi, Bureya, Jugjur, Komsomolsk qöriqxonalari taşkil etilgan.

Sanoatining asosiy tarmoklari: maşinasozlik va metallsozlik (okean va dare kemalari, samolyotsozlik, «Daldizel» korxonasi, metall kesuvçi stanoklar, kuyuv maşinalari va b.), qora metallurgiya (qora metall prokati, pölat — «Amurstal» korxonasi), örmon, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz (fanera, sellyuloza va b.), konçilik (kumir, rangli metallar rudasi, qalay va misning boyitilgan rudalari), kimyo (oltingugurt, kislorod, şina ta'mirlaş, sintetik yuvuvçi vositalar, kimyo farmatsevtika, gidroliz va biokimyo zavodlari), baliq hamda oziq-ovqat va yengil sanoatlar. Asosiy sanoat markazlari — Xabarovsk, Komsomolsk-Amur, Sovetskaya Gavan, Nikolayevsk-Amur, Amursk.

Q.x.da suli, arpa, buğdoy, soya, kartoşka, sabzavot ekiladi. Çorvaçiligi, asosan, sut yetiştirişga ixtisoslaşgan. Parrandaçilik, asalariçilik rivojlangan (asaL va asalari mumi eksport qilinadi). Ölkaning şim.da buğuçilik bilan şuğullaniladi, darrandaçilik va ov xöjaligi xam muxim tarmoq hisoblanadi. T.y.lar uz. 2307 km. Ölkaning jan. kismidan Transsibir, markaziy qismidan BaykalAmur t.y. magistrallari ötadi. Qattiq qoplamali avtomobil yöllar uz. 4389 km. Dengiz transporti rivojlangan. Portlari: Vanino, NikolayevskAmur, Oxotsk. Amur daryosida kemalar qatnaydi. Xabarovskda xalqaro aeroport faoliyat körsatadi. 2 i.t. instituta, 10 ga yaqin oliy öquv yurti, 34 ilmiy muassasa, muzey, 4 teatr bor. 10 dan ziyod sanatoriykurort va dam oliş muassasalari, şu jumladan, mineral suvlari kurorta mavjud.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАБАРОВСК ЎЛКАСИ - РФ таркибидаги ўлка. 1938 й. 20 окт.да ташкил этилган. РФ Узок, Шарқи жан. ярмининг марказий қисмида. Жан.ғарбда Хитой билан чегарадош, шаркда Охота ва Япон денгизларига туташ. Татар ва Невель бўғозлари орқали Сахалин о.дан ажралиб туради. Майд. 788,6 минг км2. Аҳолиси 1435,4 минг киши (2002), асосан, руслар (86%), шунингдек, украин, белорус, татар, нанай, эвенк, ульчи, нивх ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 80,6%. Маркази — Хабаровск ш. Бошқа йирик шаҳарлари — КомсомольскАмур, Амурск. Таркибига 17 маъмурий туман, 7 шаҳар, 25 шаҳарча, Шантар ва б. ороллар киради.

Х.ў. қирғоклари кам ўйилган. Қирғоқ чизиғининг уз. 2500 км чамасида. Рельефининг 70% дан кўпроқ қисми тоғлардан иборат (СихотэАлинь, Жугжур ва б.). Бу тоғлар Охота ва Япон денгизига параллел чўзилган. Ўлканинг энг баланд жойи — СунтарХаята чўққиси (2933 м). Шим.ғарбида ЮдомМай тоғлиги бор. Йирик пасттекисликлари: Куйи ва Ўрта Амур,Эворонтугур (жан. ва марказий қисмида), Охота (шим,да). Фойдали қазилмалардан олтин, қалай, алюминий, темир, қўнғир кумир конлари, графит, қурилиш материаллари мавжуд. Иқдими мўътадил, муссонли иқлим. Қиши совуқ, қор кам ёғади, ёзи илиқ, сернам. Янв. нинг ўртача траси —22°дан (жан.да) — 40°гача (шим.да); денгиз соҳилида — 15°дан —25°гача, июлники 1Гдан (денгиз бўйи қисмида) 21° гача (ички жанубий рнларда). Йиллик ёғин 400 мм дан (шим.да) 800 мм гача (жан.да), СихотэАлиннинг шарқий ён бағирларида 1000 мм гача. Вегетация даври ўлканинг жан. да 170—180 кун. Энг йирик дарёси — Амур ва унинг ирмок,лари (Бурея, Тунгуска, Горюн, Амгунь, Уссури, Анюй, Гур). Йирик кўллари: Болонь, Падали, Хумми, Кади, Удиль, Орёл, Эворян.

Чимли подзол, ўтлоқиботқоқ, қўнғир, қўнғирўрмон тупроқлар тарқалган. Х.ў. тайга зонасида жойлашган. Ўрмонлар ўлка ҳудудининг 50% ни эгаллаган. Даурия тилоғочи, раян қорақарағайи, оққарағай, дарё соҳилларида корея кедри, шумтол, заранг, граб, қайин, жўка ўсади. Тайгада лось, шимол буғуси, қўнгир айиқ, силовсин, бўри, соболь, тулки, сувсар, елик, колонок; қушлардан карқур, чил яшайди. Кўл ва дарёларида балиқнинг 100 дан ортиқ тури бор (жумладан, амур чўртани, амур, бакрабалиқ, товонбалиқ, лаққа, таймень, лешч, сазан, елимбалиқ ва б.). Х.ў.да Больше хехуир, Ботчи, Бурея, Жугжур, Комсомольск қўриқхоналари ташкил этилган.

Саноатининг асосий тармоклари: машинасозлик ва металлсозлик (океан ва даре кемалари, самолётсозлик, «Дальдизель» корхонаси, металл кесувчи станоклар, куюв машиналари ва б.), қора металлургия (қора металл прокати, пўлат — «Амурсталь» корхонаси), ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз (фанера, целлюлоза ва б.), кончилик (кумир, рангли металлар рудаси, қалай ва миснинг бойитилган рудалари), кимё (олтингугурт, кислород, шина таъмирлаш, синтетик ювувчи воситалар, кимё фармацевтика, гидролиз ва биокимё заводлари), балиқ ҳамда озиқ-овқат ва енгил саноатлар. Асосий саноат марказлари — Хабаровск, Комсомольск-Амур, Советская Гавань, Николаевск-Амур, Амурск.

Қ.х.да сули, арпа, буғдой, соя, картошка, сабзавот экилади. Чорвачилиги, асосан, сут етиштиришга ихтисослашган. Паррандачилик, асаларичилик ривожланган (асаЛ ва асалари муми экспорт қилинади). Ўлканинг шим.да буғучилик билан шуғулланилади, даррандачилик ва ов хўжалиги хам мухим тармоқ ҳисобланади. Т.й.лар уз. 2307 км. Ўлканинг жан. кисмидан Транссибирь, марказий қисмидан БайкалАмур т.й. магистраллари ўтади. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллар уз. 4389 км. Денгиз транспорти ривожланган. Портлари: Ванино, НиколаевскАмур, Охотск. Амур дарёсида кемалар қатнайди. Хабаровскда халқаро аэропорт фаолият кўрсатади. 2 и.т. института, 10 га яқин олий ўқув юрти, 34 илмий муассаса, музей, 4 театр бор. 10 дан зиёд санаторийкурорт ва дам олиш муассасалари, шу жумладан, минерал сувлари курорта мавжуд.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.