Xabbl qonuni
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 3–4-b. — ziyouz.com
Xabbl qonuni Koinotning uzluksiz kengayişi xususiyatini ifodalovçi qonun; 1929 y.da E. Xabbl taklif etgan. Bu kengayişning eng oddiy modeli bolalar şarini puflaganda uning kattalaşişidir. Bunda şar sirtidagi boşlanğiç nuktalar bir-biridan vaqt davomida uzoqlaşib boradi. Kuzatuvçi şu nuktalarning (galaktikalar tödasining) birida joylaşgan, deb tuşuntiradi. Galaktikalar tödalari va kvazarlarning bizdan uzokdigi R va uzoklaşiş tezligi V orasidagi boğlaniş quyidagiça ifodalanadi: V=HR; bunda N — Xabbl doimiysi. X. q. katta masştabda doimo örinli, N doimiy fizik tabiatiga köra, vaktga boğliq funksiya bölib, gravitatsion tortiş kuçlari Koinot kengayişini sekinlaştirişi mumkin.
X.q. amalda keng qöllaniladi. Uning yordamida, xususan, bizning Galaktikamizdan juda uzoqda joylaşgan obyektlargaça bölgan
masofa osonlik bilan aniklanadi. Buning uçun obyektning spektridan uning qizilga siljişp qiymati topilib, yuqoridagi formuladan masofa kiymati hisoblanadi. Koinot galaktikalari, odatda, köproq tödalarni hosil qilib, ularga kirmaydiganlari (öz xususiy tezliklari bölgani uçun) X. q.ga taxminan 15% xatolik bilan böysunadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАББЛ ҚОНУНИ Коинотнинг узлуксиз кенгайиши хусусиятини ифодаловчи қонун; 1929 й.да Э. Хаббл таклиф этган. Бу кенгайишнинг энг оддий модели болалар шарини пуфлаганда унинг катталашишидир. Бунда шар сиртидаги бошланғич нукталар бир-биридан вақт давомида узоқлашиб боради. Кузатувчи шу нукталарнинг (галактикалар тўдасининг) бирида жойлашган, деб тушунтиради. Галактикалар тўдалари ва квазарларнинг биздан узокдиги R ва узоклашиш тезлиги V орасидаги боғланиш қуйидагича ифодаланади: V=HR; бунда Н — Хаббл доимийси. X. қ. катта масштабда доимо ўринли, Н доимий физик табиатига кўра, вактга боғлиқ функция бўлиб, гравитацион тортиш кучлари Коинот кенгайишини секинлаштириши мумкин.
Х.қ. амалда кенг қўлланилади. Унинг ёрдамида, хусусан, бизнинг Галактикамиздан жуда узоқда жойлашган объектларгача бўлган
масофа осонлик билан аникланади. Бунинг учун объектнинг спектридан унинг қизилга силжишп қиймати топилиб, юқоридаги формуладан масофа киймати ҳисобланади. Коинот галактикалари, одатда, кўпроқ тўдаларни ҳосил қилиб, уларга кирмайдиганлари (ўз хусусий тезликлари бўлгани учун) X. қ.га тахминан 15% хатолик билан бўйсунади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.