Xaçir
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92–93-b. — ziyouz.com
Xaçir (Mulus) — uy hayvoni; ot (biya) bilan eşak (hangi) duragayi. Xitoy, Hindiston, Turkiya, Afrika, Italiya, Fransiya, Ispaniya, Örta Osiyoda X. yetiştiriş azaldan mavjud bölgan. Sönggi davrlarda Meksika, Argentina va AQŞda ham rivoj topdi. Özbekistonda qadimdan X. yetiştiriş va xöjalik maqsadlarida ulardan yuk taşişda va ulov tarzida samarali foydalanib kelingan. X. gavdasi, kökrak qafasi kengligi va tez yurişi bilan otlarga öxşasa, çidamli va işçanligi, boşining kattaligi quloğining uzunligi, böynining töğriligi va kaltaligi bilan eşakka öxşaydi. 40—50 y. yaşaydi, 30— 35 y. işlaş qobiliyatiga ega, yuqumli kasalliklarga kam çalinadi, iqlim şaroitiga yaxşi moslaşadi, ozuqa tanlamaydi, parvarişga unçalik muhtoj emas. Tuyey har xil. X.ning erkagi va urğoçisi bepuşt böladi. Ular özaro nayel bermaydi, lekin urğoçi X. ayrim hollarda ayğirdan yoki hangi eşakdan qoçib nayel beriş xususiyatiga ega. Erkak X. 1,5 yoşda biçiladi. 2—3 yoşidan işga örgatiladi. 4 yoşida yetuk iş hayvoniga aylanadi. Yirik biyalardan va zavod zotidan bölgan eşaklardan böyi 160—170 sm va tirik vazni 600—650 kg bölgan öta kuçli va yuk taşuvçi X.lar olinadi. X.ni otlar kabi tirik vaznga muvofiq oziqlantiriş tavsiya etiladi. 20-a.ning 30-y.larigaça Örta Osiyo yilqiçilik, tuyaçilik, eşakçilik va xaçir yetiştiriş styasida X. yetiştiriş va ulardan foydalaniş masalalari ilmiy örganildi (V.A.Şçekin). 20-a.ning 50-y.laridan boşlab X. Özbekistonda avtomobil transportining rivojlanişi bilan deyarli yöqolib ketdi.
Ad.: Lakoza I.I., Şçekin V.A., Verblyudovodstvo i osnovi oslovodstva i muloproizvodstva, M., 1964.
Abdusattor Amirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЧИР (Mulus) — уй ҳайвони; от (бия) билан эшак (ҳанги) дурагайи. Хитой, Ҳиндистон, Туркия, Африка, Италия, Франция, Испания, Ўрта Осиёда X. етиштириш азалдан мавжуд бўлган. Сўнгги даврларда Мексика, Аргентина ва АҚШда ҳам ривож топди. Ўзбекистонда қадимдан X. етиштириш ва хўжалик мақсадларида улардан юк ташишда ва улов тарзида самарали фойдаланиб келинган. X. гавдаси, кўкрак қафаси кенглиги ва тез юриши билан отларга ўхшаса, чидамли ва ишчанлиги, бошининг катталиги қулоғининг узунлиги, бўйнининг тўғрилиги ва калталиги билан эшакка ўхшайди. 40—50 й. яшайди, 30— 35 й. ишлаш қобилиятига эга, юқумли касалликларга кам чалинади, иқлим шароитига яхши мослашади, озуқа танламайди, парваришга унчалик муҳтож эмас. Туей ҳар хил. Х.нинг эркаги ва урғочиси бепушт бўлади. Улар ўзаро наел бермайди, лекин урғочи X. айрим ҳолларда айғирдан ёки ҳанги эшакдан қочиб наел бериш хусусиятига эга. Эркак X. 1,5 ёшда бичилади. 2—3 ёшидан ишга ўргатилади. 4 ёшида етук иш ҳайвонига айланади. Йирик биялардан ва завод зотидан бўлган эшаклардан бўйи 160—170 см ва тирик вазни 600—650 кг бўлган ўта кучли ва юк ташувчи Х.лар олинади. Х.ни отлар каби тирик вазнга мувофиқ озиқлантириш тавсия этилади. 20-а.нинг 30-й.ларигача Ўрта Осиё йилқичилик, туячилик, эшакчилик ва хачир етиштириш стясида X. етиштириш ва улардан фойдаланиш масалалари илмий ўрганилди (В.А.Шчекин). 20-а.нинг 50-й.ларидан бошлаб X. Ўзбекистонда автомобиль транспортининг ривожланиши билан деярли йўқолиб кетди.
Ад.: Лакоза И.И., Шчекин В.А., Верблюдоводство и основы ословодства и мулопроизводства, М., 1964.
Абдусаттор Амиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.