Xafaqon

Xafaqon (arab. — urmoq, titramoq) — yurakning tez yoki notekis urişini seziş holati. Bu sezgi yuraktomir va b. sistemalar (mas, nerv, endokrin tizimi) kasalliklarida, şuningdek, soğlom kişilarda kuçli yoki odatdan taşqari jismoniy zöriqiş, hayajonlaniş va b.da paydo böladi. X.ni davolaş va oldini oliş kasallikni keltirib çiqargan sabablarga boğliq. Ba'zan «X.» atamasini yurak urişining özgarişi qon bosimi oşganida ham kuzatilganligidan gipertoniya kasalligita nisbatan ham işlatadilar.

X. tuşunçasi aslida Şarq tabobatidan ma'lum. Ötmişda tabiblar X. sabablarini töğri tuşunib, uning köp va xilmaxil kasalliklar (mas, yurakning organik va funksional özgarişlarida, öpka, me'da va içak xastaliklarida, yalliğlaniş, şikastlaniş, zaharlaniş, isitmalaş, gijja kasalligida, biror narsa çaqqanda yuzaga kelişini va b.)da kuzatganlar. Ular yurak urişi özgarişlarini puls sifatlari (ya'ni puls tezligi, tekis yoki notekisligi, töliqtöliqmasligi yoki tarangligi)ga köra aniklaganlar. Abu Ali ibn Sino «Tib krnunlari» asarida X. haqida mufassal aytib ötgan. Unga kura, X. goho xiltli moddadan, goho mizojlan, goho şişdan, gohida uzluksizlikning buzilişidan, ba'zan esa qattiq hisdan va b. yot narsalardan paydo böladi. Xiltli modda goho qondan, goho rutubatdan, goho safrodan, goho yeldan iborat bölişi mumkin. Ba'zan fakat yurak aziyatlari emas, balki öpkaning yurakka yondoş tomonida tikilmalar köpayib, nafas keragiça öta olmasligi (öpkaning hamkorligi bilan), se'da ahvolining özgarişi (me'daning hamkorligi bilan) ham X. paydo bölişiga olib keladi. X.ning hamma turida tomir notekis urişi kuzatiladi, ammo kasallik belgilari unga sabab bölgan omillarga boğliq böladi (mas, X.ga gijjalar sabab bölsa, bunda lanjlik, sölak oqişi va b. kuzatiladi).

Ad.: Ibn Sino, Tib qonunlari, 2j., T., 1992