Xakas tili
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Xakas tili — turkiy tillardai biri; asosan, RFning Xakasiya Respublikasida, Krasnoyarsk ölkasi va Tiva Respublikasining unga qöşni tumanlarida tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 80 ming kişidan ortiq (20- a.ning 90-y.lari). Lahjalari: sagay, kalçin, kizil va şor; ulardan sagay va kaçin lahjalari adabiy tilga asos bölgan.
X.t.ning fonetika sohasidagi asosiy belgilari: 17 unli va 24 undoş mavjud; unlilarning çöziq va qisqa variantlari bor. Asl xakas sözlaridagi undoşlarning qattiq va yumşoqligi unliga boğliq: orqa qator unlilari bilan doimo qattiq undoşlar, old qator unlilari bilan yumşoq undoşlar uyğunlaşadi. Bu hodisa fonematik darajada bölmaganligi sababli, variant undoşlar yozuvda aks etmaydi. Xakasça sözlar boşida jarangli undoşlar deyarli bölmaydi. Grammatikasi barça turkiy tillardagi kabi belgilarga ega bölsada, ayrim yasovçi affikslarning qöllanişi, kelişiklar tizimi, ayrim fe'l şakllari jihatidan öziga xosliklarga ega. Leksikasida oz mikdorda arabça va forsça, lekin ançagina rusça va möğulça özlaşmalar bor. Yozuvi 1926 y.dan rus grafikasi, 1929 y.dan lotin grafikasi va 1939 y.dan yana rus grafikasi asosida şakllangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАКАС ТИЛИ — туркий тиллардаи бири; асосан, РФнинг Хакасия Республикасида, Красноярск ўлкаси ва Тива Республикасининг унга қўшни туманларида тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 80 минг кишидан ортиқ (20- а.нинг 90-й.лари). Лаҳжалари: сагай, калчин, кизил ва шор; улардан сагай ва качин лаҳжалари адабий тилга асос бўлган.
Х.т.нинг фонетика соҳасидаги асосий белгилари: 17 унли ва 24 ундош мавжуд; унлиларнинг чўзиқ ва қисқа вариантлари бор. Асл хакас сўзларидаги ундошларнинг қаттиқ ва юмшоқлиги унлига боғлиқ: орқа қатор унлилари билан доимо қаттиқ ундошлар, олд қатор унлилари билан юмшоқ ундошлар уйғунлашади. Бу ҳодиса фонематик даражада бўлмаганлиги сабабли, вариант ундошлар ёзувда акс этмайди. Хакасча сўзлар бошида жарангли ундошлар деярли бўлмайди. Грамматикаси барча туркий тиллардаги каби белгиларга эга бўлсада, айрим ясовчи аффиксларнинг қўлланиши, келишиклар тизими, айрим феъл шакллари жиҳатидан ўзига хосликларга эга. Лексикасида оз микдорда арабча ва форсча, лекин анчагина русча ва мўғулча ўзлашмалар бор. Ёзуви 1926 й.дан рус графикаси, 1929 й.дан лотин графикаси ва 1939 й.дан яна рус графикаси асосида шаклланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.