Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Xakasiya

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13–14-b. — ziyouz.com

    Xakasiya XAKASIYA, Xakasiya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Şarqiy Sibir jan.da joylaşgan. Mayd. 61,9 ming km2. Aholisi 546,1 ming kişi (2002). Poytaxti — Abakan t. 5 şahar, 13 şaharça bor.

    Davlat tuzumi. X. — respublika. Respublika rahbari va ijroiya hokimiyat boşliği — hukumat raisi. Oliy ijroçi hokimiyat organi — hukumat. Oliy qonun çiqaruvçi hokimiyat organi — Oliy kengaş.

    Tabiati. X.da Janubiy Sibir toğlarining bir qismi joylaşgan. Kuznetsk Olatovining şarqiy yon bağirlari va Abakan tizmasi, Ğarbiy Sayanning şim. yon bağirlarini öz içiga olgan toğlik qism va jan.da Minusinsk soyligi, şim.da ÇulimEnisey soyligini qamrab olgan pastbaland tekislikdan iborat. Foydali qazilmalardan toşkömir, temir rudasi, mis, molibden, volfram va b. bor. Ikdimi keskin kontinental. Yanv. da örtaça tra — 16°, —20°, iyulda 18°—20°. Urtaça yillik yoğin 300—700 mm. Asosiy daryosi — Yenisey va uning irmoği Abakan. Tuproklari çimli örmon va çimli podzol. Hududining 40% örmon (tayga). Toğlarda igna bargli va keng bargli örmonlar bor, çöqqilar tundraga xos. X. hududida «Çazi» va «Kiçik Abakan» tabiiy qöriqxonalar bor.

    Aholisi xakas, rus, ukrain, tatar, nemis, mordva va b. Şahar aholisi 70,8%. Davlat tillari — xakas va rus tillari. Dindorlarning aksariyati pravoslavlar. Şaharlari: Abakan, Çernogorsk, Sayanogorsk.

    Tarixi. X. hududida paleolit davridan odam yaşagan. 17-a. oxirida X.da yaşovçi kabilalarda mayda xonliklar paydo bölgan. 17—18-a. boşlarida bu xonliklarni Rossiya bosib olib, öz tarkibiga qöşgan. 19-a. örtalarida X. hududida tovarpul munosabatlari vujudga kela boşladi. Yenisey guberniyasining asosan xakaslar yaşaydigan Minusinsk uyezdida 1917 y. noyab.da şöro hokimiyati örnatildi. Bu yerda şöro hokimiyatini tan olmagan xakaslar bilan «qizil»lar örtasidagi kuraş 1923 y.gaça davom etdi. 1923 y. oxirida Xakaslar milliy uyezdi tuzildi. 1925 y.da u okrugga aylantirildi. 1930 y. 20 okt.da Krasnoyarsk ölkasi tarkibida X. muxtor viloyati taşkil etildi. 1991 y. iyuldan X. SSR, 1992 y. fev.dan Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi X. Respublikasi.

    Xöjaligi. Yalpi mahsulot tarkibida sanoatning uluşi 48,8%, q.x. 7,9% ni taşkil etadi. Asosiy sanoat tarmoklari: rangli metallurgiya, elektr energetikasi, maşinasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati, qora metallurgiya, binokorlik materiallari sanoati, örmon, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz, kimyo va neft kimyosi sanoati. Toşkömir (Minusinsk kömir havzasi), temir rudasi (Abakan koni), gips, ohak, marmar kazib olinadi. Sorskda molibden, Abaza, Çernogorsk, Askiz, UstAbakanda örmon va yogoçsozlik korxonalari, UstAbakanda gidroliz zavodi, Çernogorskda quriliş materiallari korxonalari mavjud. Abakanda vagon, konteyner va avtokran zavodlari, poyabzal va trikotaj fkalari, göşt, un ktlari, sut va şarbatvino zavodlari, konditer fkasi bor. Yenisey daryosida SayanŞuşensk va Mayna GESlari qurilgan; Çernogorsk GRES, Abakan TETS ham bor.

    Qişloq xöjaligiga yaroqli yerlar 1650,1 ming ga, şundan 665,5 ming ga (40%) ekinzor. Göştsut çorvaçiligi va mayin junli qöyçilik salmokli örin tutadi. Asalariçilik va darrandaçilik ham rivojlangan. Dehqonçilikda galla, kartoşka, sabzavot, yemxaşak ekinlari yetiştiriladi.

    Transportida t.y. uz. 642 km. Muhim t.y. tarmoklari: Abakan—Tayşet—Irkutsk, Abakan—Novokuznetsk, Abakan— Açinsk. Umumiy foydalanişdagi avtomobil yöllari uz. 2471 km. Asosiy avtomagistrallari: Usinsk trakti (Abakan—Minusinsk—Kizil), Abaza trakti (Abakan—Abaza—Oq Dovurak), Abakan— Çernogorsk—Krasnoyarsk avtoyöli. Yenisey daryosi va uning irmoği — Abakanda kema qatnaydi. Içki suv yullari uz. 495 km. Asosiy porti — Abakan.

    Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. 1990-y. lar oxirida har 10 ming aholiga 35 vraç töğri keddi. Vir qança sanatoriykurort va dam oliş muassasalari, şu jumladan, Şira köli balneologiyabalçiq bilan davolaş kurorti bor. X.da 281 umumiy ta'lim maktabida 94 ming, 7 örta maxsus öquv yurtida 6,7 ming ökuvçi, 1 oliy öquv yurti (Xakasiya universiteti)da 6 mingga yaqin talaba ta'lim oladi. X.da til, tarix va adabiyot i.t. institutlari bor. 400 dan ziyod ommaviy kutubxona, bir qança klub muassasalari va kinoqurilma, Abakanda ölkaşunoslik muzeyi, drama va qögirçoq teatrlari, «Jarki» xalq xoreografiya ansambli işlaydi. Xakas va rus tillarida bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Mahalliy radio va televideniyesi xakas va rus tillarida eşittiriş hamda körsatuvlar olib boradi.

    Adabiyoti. X. xalqining boy oğzaki ijodiyoti — ertak, rivoyat, afsona, qöşiqlar bor. 20-a. boşlarida yozma adabiyot vujudga keldi. V. Kobyakov, A.Topanov, A.Kuzugaşev asarlari naşr etildi. M.Kokov, M. Arşanov, P.Ştigaşev öz şe'rlarida xakas qişloklari hayotini aks ettirdi. 2-jahon uruşi yillarida N.Domojakov, I.Kotyuşev, I.Kostyakov vatanparvarlik ruhida asarlar yaratişdi. Şoirlardan M.Bainov, M.Çebodayev, M.Kilçiçakov, V. Maynaşev, A.Xallarov, adiblardan M. Tinikov, K.Nerbişev, G.Kazaçinova, dramaturg V.Şulbayeva, adabiyotşunoslardan M.Ungvitskaya, P.Troyakov, K.Antoşin, A.Kizlasova va b. maşhur.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. Xakaslarning an'anaviy turar joyi — kigiz yoki qayin pöstloği bilan öralgan, tomiga yupka taxta va tunuka qoplangan 6—14 burçakli ötovdan, şuningdek, xodalardan yasalgan çayla (kapa), yarim yertöla va yoğoç kulbalardan iborat bölgan. 20-a.da Abakan, Çernogorsk, Abaza, Sayanogorsk ş.lari barpo etildi, zamonaviy uyjoy, jamoat va madaniyat binolari qurildi. X. hududida 7—8-a.larga oid temir, oltin, qalay va b. metall buyumlar (idiş, qurol, zebziynatlar) topilgan. Bu yerda azaldan yoğoç öymakorligi, kaştaçilik rivojlangan. 20-a. boşlarida dastgoh san'ati paydo böldi. M. Burnakov, V.Novosyolov, M. Serebryakov kabi rassomlar, V.Todikov, V. Butanayev kabi grafiklar yetişib çikdi.

    Musiqasi, asosan, xalq qöşiqlaridan iborat, Ular qisqa taxpax (mehnat, marosim, sevgi qöşiqlari, nolalar), uzun ir (aytişuv, yoryor)lardir. Qaxramonlik (aliptir nim) va tarixiy afsona (kipçoox) ruhidagi doston va ertaklarda ham irlar uçraydi. Rivoyatlar («Albinçi», «Altin Arig» va h.k.) çatxan (çertma çolğu) jörligida içki ovoz bilan ijro etiladi. Çolğulari xomis, iix deb atalgan torli, xobrax deb atalgan puflama, tyur (buben) deb ataladigan zarbli, temir xomis (çangqöbizga yaqin) asboblardan iborat. 20-a.da balalayka, gitara, mandolina, bayan kabilar urf böldi. Çatxan jörligida ertak ijro etuvçilar (xayjalar) xalq musiqa san'atining namoyandalaridir (X.Balaxçin, S. Kadişev, M. Dobrov va b.). Professional musiqa 1920-y.lardan söng rivojlana boşladi. Kompozitorlar orasida A.A.Kenel, G.Çelborakov, G.Kolmakov, N.Katayeva va b. maşhur.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ХАКАСИЯ, Хакасия Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Шарқий Сибирь жан.да жойлашган. Майд. 61,9 минг км2. Аҳолиси 546,1 минг киши (2002). Пойтахти — Абакан т. 5 шаҳар, 13 шаҳарча бор.

    Давлат тузуми. X. — республика. Республика раҳбари ва ижроия ҳокимият бошлиғи — ҳукумат раиси. Олий ижрочи ҳокимият органи — ҳукумат. Олий қонун чиқарувчи ҳокимият органи — Олий кенгаш.

    Табиати. Х.да Жанубий Сибирь тоғларининг бир қисми жойлашган. Кузнецк Олатовининг шарқий ён бағирлари ва Абакан тизмаси, Ғарбий Саяннинг шим. ён бағирларини ўз ичига олган тоғлик қисм ва жан.да Минусинск сойлиги, шим.да ЧулимЕнисей сойлигини қамраб олган пастбаланд текисликдан иборат. Фойдали қазилмалардан тошкўмир, темир рудаси, мис, молибден, вольфрам ва б. бор. Икдими кескин континентал. Янв. да ўртача тра — 16°, —20°, июлда 18°—20°. Уртача йиллик ёғин 300—700 мм. Асосий дарёси — Енисей ва унинг ирмоғи Абакан. Тупроклари чимли ўрмон ва чимли подзол. Ҳудудининг 40% ўрмон (тайга). Тоғларда игна баргли ва кенг баргли ўрмонлар бор, чўққилар тундрага хос. X. ҳудудида «Чази» ва «Кичик Абакан» табиий қўриқхоналар бор.

    Аҳолиси хакас, рус, украин, татар, немис, мордва ва б. Шаҳар аҳолиси 70,8%. Давлат тиллари — хакас ва рус тиллари. Диндорларнинг аксарияти православлар. Шаҳарлари: Абакан, Черногорск, Саяногорск.

    Тарихи. X. ҳудудида палеолит давридан одам яшаган. 17-а. охирида Х.да яшовчи кабилаларда майда хонликлар пайдо бўлган. 17—18-а. бошларида бу хонликларни Россия босиб олиб, ўз таркибига қўшган. 19-а. ўрталарида X. ҳудудида товарпул муносабатлари вужудга кела бошлади. Енисей губерниясининг асосан хакаслар яшайдиган Минусинск уездида 1917 й. нояб.да шўро ҳокимияти ўрнатилди. Бу ерда шўро ҳокимиятини тан олмаган хакаслар билан «қизил»лар ўртасидаги кураш 1923 й.гача давом этди. 1923 й. охирида Хакаслар миллий уезди тузилди. 1925 й.да у округга айлантирилди. 1930 й. 20 окт.да Красноярск ўлкаси таркибида X. мухтор вилояти ташкил этилди. 1991 й. июлдан X. ССР, 1992 й. фев.дан Россия Федерацияси таркибидаги X. Республикаси.

    Хўжалиги. Ялпи маҳсулот таркибида саноатнинг улуши 48,8%, қ.х. 7,9% ни ташкил этади. Асосий саноат тармоклари: рангли металлургия, электр энергетикаси, машинасозлик, енгил ва озиқ-овқат саноати, қора металлургия, бинокорлик материаллари саноати, ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз, кимё ва нефть кимёси саноати. Тошкўмир (Минусинск кўмир ҳавзаси), темир рудаси (Абакан кони), гипс, оҳак, мармар казиб олинади. Сорскда молибден, Абаза, Черногорск, Аскиз, УстьАбаканда ўрмон ва ёгочсозлик корхоналари, УстьАбаканда гидролиз заводи, Черногорскда қурилиш материаллари корхоналари мавжуд. Абаканда вагон, контейнер ва автокран заводлари, пойабзал ва трикотаж фкалари, гўшт, ун ктлари, сут ва шарбатвино заводлари, кондитер фкаси бор. Енисей дарёсида СаянШушенск ва Майна ГЭСлари қурилган; Черногорск ГРЭС, Абакан ТЭЦ ҳам бор.

    Қишлоқ хўжалигига яроқли ерлар 1650,1 минг га, шундан 665,5 минг га (40%) экинзор. Гўштсут чорвачилиги ва майин жунли қўйчилик салмокли ўрин тутади. Асаларичилик ва даррандачилик ҳам ривожланган. Деҳқончиликда галла, картошка, сабзавот, емхашак экинлари етиштирилади.

    Транспортида т.й. уз. 642 км. Муҳим т.й. тармоклари: Абакан—Тайшет—Иркутск, Абакан—Новокузнецк, Абакан— Ачинск. Умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари уз. 2471 км. Асосий автомагистраллари: Усинск тракти (Абакан—Минусинск—Кизил), Абаза тракти (Абакан—Абаза—Оқ Довурак), Абакан— Черногорск—Красноярск автойўли. Енисей дарёси ва унинг ирмоғи — Абаканда кема қатнайди. Ички сув йуллари уз. 495 км. Асосий порти — Абакан.

    Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. 1990-й. лар охирида ҳар 10 минг аҳолига 35 врач тўғри кедди. Вир қанча санаторийкурорт ва дам олиш муассасалари, шу жумладан, Шира кўли бальнеологиябалчиқ билан даволаш курорти бор. Х.да 281 умумий таълим мактабида 94 минг, 7 ўрта махсус ўқув юртида 6,7 минг ўкувчи, 1 олий ўқув юрти (Хакасия университети)да 6 мингга яқин талаба таълим олади. Х.да тил, тарих ва адабиёт и.т. институтлари бор. 400 дан зиёд оммавий кутубхона, бир қанча клуб муассасалари ва киноқурилма, Абаканда ўлкашунослик музейи, драма ва қўгирчоқ театрлари, «Жарки» халқ хореография ансамбли ишлайди. Хакас ва рус тилларида бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Маҳаллий радио ва телевидениеси хакас ва рус тилларида эшиттириш ҳамда кўрсатувлар олиб боради.

    Адабиёти. X. халқининг бой оғзаки ижодиёти — эртак, ривоят, афсона, қўшиқлар бор. 20-а. бошларида ёзма адабиёт вужудга келди. В. Кобяков, А.Топанов, А.Кузугашев асарлари нашр этилди. М.Коков, М. Аршанов, П.Штигашев ўз шеърларида хакас қишлоклари ҳаётини акс эттирди. 2-жаҳон уруши йилларида Н.Доможаков, И.Котюшев, И.Костяков ватанпарварлик руҳида асарлар яратишди. Шоирлардан М.Баинов, М.Чебодаев, М.Кильчичаков, В. Майнашев, А.Халларов, адиблардан М. Тиников, К.Нербишев, Г.Казачинова, драматург В.Шулбаева, адабиётшунослардан М.Унгвицкая, П.Трояков, К.Антошин, А.Кизласова ва б. машҳур.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. Хакасларнинг анъанавий турар жойи — кигиз ёки қайин пўстлоғи билан ўралган, томига юпка тахта ва тунука қопланган 6—14 бурчакли ўтовдан, шунингдек, ходалардан ясалган чайла (капа), ярим ертўла ва ёғоч кулбалардан иборат бўлган. 20-а.да Абакан, Черногорск, Абаза, Саяногорск ш.лари барпо этилди, замонавий уйжой, жамоат ва маданият бинолари қурилди. X. ҳудудида 7—8-а.ларга оид темир, олтин, қалай ва б. металл буюмлар (идиш, қурол, зебзийнатлар) топилган. Бу ерда азалдан ёғоч ўймакорлиги, каштачилик ривожланган. 20-а. бошларида дастгоҳ санъати пайдо бўлди. М. Бурнаков, В.Новосёлов, М. Серебряков каби рассомлар, В.Тодиков, В. Бутанаев каби графиклар етишиб чикди.

    Мусиқаси, асосан, халқ қўшиқларидан иборат, Улар қисқа тахпах (меҳнат, маросим, севги қўшиқлари, нолалар), узун ир (айтишув, ёрёр)лардир. Қахрамонлик (алиптир ним) ва тарихий афсона (кипчоох) руҳидаги достон ва эртакларда ҳам ирлар учрайди. Ривоятлар («Албинчи», «Алтин Ариг» ва ҳ.к.) чатхан (чертма чолғу) жўрлигида ички овоз билан ижро этилади. Чолғулари хомис, иих деб аталган торли, хобрах деб аталган пуфлама, тюр (бубен) деб аталадиган зарбли, темир хомис (чангқўбизга яқин) асбоблардан иборат. 20-а.да балалайка, гитара, мандолина, баян кабилар урф бўлди. Чатхан жўрлигида эртак ижро этувчилар (хайжалар) халқ мусиқа санъатининг намояндаларидир (Х.Балахчин, С. Кадишев, М. Добров ва б.). Профессионал мусиқа 1920-й.лардан сўнг ривожлана бошлади. Композиторлар орасида А.А.Кенель, Г.Челбораков, Г.Колмаков, Н.Катаева ва б. машҳур.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.