Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Xalfa

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21-b. — ziyouz.com

    Xalfa (folklorda) — Xorazm vohasida mahalliy oğzaki ijod namunalarini ijro etuvçi ayol. X.lar faoliyat körsatiş şaroitiga köra ikki yönalişga bölinadi: tuy va bazmlarda qöşiqlar ijro etuvçi «sozi xalfa» hamda «kitobiy xalfa» — ta'ziya va marosimlarda kitob öquvçi ayol, otin (otinoyi). Ularning ikkalasi ham «içkari»da ayollarga xizmat kilgan.

    «Sozi X.»lar san'atida jörnavozli va yakka ijroçilik mavjud. Ansambl uç kişidan tarkib topadi: X. (garmon çaladi va qöşiq aytadi), doiraçi (qöşiqlarga jör böladi, ba'zan raqs tuşadi) va öyinçi (raqs tuşadi va lapar aytadi). X.lar repertuaridan asosan «Töy muborak», «Yoryor», «Oşiq» turkumidagi («Tohir va Zuhra», «Oşiq Alband», «Asli va Karam», «Hurliqo va Hamro», «Oşiq Ğarib va Şohsanam» kabi) dostonlardan parçalar, Mahtumquli va b. şoirlarning şe'rlari asosidagi nasihat va raqsbop qöşiqlar örin olgan. Ijodkor X.lar zamonning muxim masalalariga bağişlangan asarlar yaratib, ularga özlari kuy bastalaganlar. Mas, Xonim Suvçi Sayidaxmad qizi (1858—1926)ning «Bevafo zolim», Bibijonim Kosim Devon qizining «Ayrildim», Aynaş çöloq (Onajon Sobirova, 1885—1952) ning «Onajondek dilbar jahona galdi», Ojiza (Onabibi Otajonova, 1889—1961)ning 30 dan ortiq qöşiqlari Nazira Sobirova, Roziya Matniyoz qizi, Saodat Xudoyberganova va hoz. X.lar tomonidan kuylanmoqda.

    «Kitobiy X.»lar esa, asosan, ta'ziya, «Ulli pir», «Muşkul kuşod» kabi marosimlarda «Ğavsuli A'zam», «Payğambarlar hikoyati», «Bobo Ravşan», «Bibi Seşanba» va b. diniy mavzudagi kitoblarni yakka holda öqib ayollar dardini yengillatişadi va ma'rifat tarqatişadi.

    Ad.: Yunusov R., Olti xalfa, Xiva, 1994.

    Botir Matyoqubov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ХАЛФА (фольклорда) — Хоразм воҳасида маҳаллий оғзаки ижод намуналарини ижро этувчи аёл. Х.лар фаолият кўрсатиш шароитига кўра икки йўналишга бўлинади: туй ва базмларда қўшиқлар ижро этувчи «сози халфа» ҳамда «китобий халфа» — таъзия ва маросимларда китоб ўқувчи аёл, отин (отинойи). Уларнинг иккаласи ҳам «ичкари»да аёлларга хизмат килган.

    «Сози Х.»лар санъатида жўрнавозли ва якка ижрочилик мавжуд. Ансамбль уч кишидан таркиб топади: X. (гармон чалади ва қўшиқ айтади), доирачи (қўшиқларга жўр бўлади, баъзан рақс тушади) ва ўйинчи (рақс тушади ва лапар айтади). Х.лар репертуаридан асосан «Тўй муборак», «Ёрёр», «Ошиқ» туркумидаги («Тоҳир ва Зуҳра», «Ошиқ Албанд», «Асли ва Карам», «Ҳурлиқо ва Ҳамро», «Ошиқ Ғариб ва Шоҳсанам» каби) достонлардан парчалар, Маҳтумқули ва б. шоирларнинг шеърлари асосидаги насиҳат ва рақсбоп қўшиқлар ўрин олган. Ижодкор Х.лар замоннинг мухим масалаларига бағишланган асарлар яратиб, уларга ўзлари куй басталаганлар. Мас, Хоним Сувчи Сайидахмад қизи (1858—1926)нинг «Бевафо золим», Бибижоним Косим Девон қизининг «Айрилдим», Айнаш чўлоқ (Онажон Собирова, 1885—1952) нинг «Онажондек дилбар жаҳона галди», Ожиза (Онабиби Отажонова, 1889—1961)нинг 30 дан ортиқ қўшиқлари Назира Собирова, Розия Матниёз қизи, Саодат Худойберганова ва ҳоз. Х.лар томонидан куйланмоқда.

    «Китобий Х.»лар эса, асосан, таъзия, «Улли пир», «Мушкул кушод» каби маросимларда «Ғавсули Аъзам», «Пайғамбарлар ҳикояти», «Бобо Равшан», «Биби Сешанба» ва б. диний мавзудаги китобларни якка ҳолда ўқиб аёллар дардини енгиллатишади ва маърифат тарқатишади.

    Ад.: Юнусов Р., Олти халфа, Хива, 1994.

    Ботир Матёқубов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.