Xalkofil elementlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 23-b. — ziyouz.com
Xalkofil elementlar (yun. chalkos — mis va phileo — sevaman) — norvegiyalik geokimyogar V.M. Goldşmit tasnifi böyiça Yer pusti va meteoritlarda uçraydigan sulfid rudalarining kimyoviy elementlari. Elementlar davriy sistemasining qöşimça guruhidagi 19 elementdan iborat: Si, Ag, Ai, Zn, Cd, Hg, Ga, Ln, Tl, Po, Ge, Sn, Pb, As, Sb, Bi, S, Se, Te. X.e.ning metallari S, Se, Tl ga öxşaş. Bu elementlar tabiatda sulfidlar, selenidlar, telluridlar va sulfotuzlar (faqat qalaygina kassiterit SnO2) tarzida mavjud. Au, Ag, Si, As, S, Bi va b. ayrim X.e. tabiatda elementar holatda mavjud. Barça X.e. Yer pusti massasining 0,046% inigina taşkil etadi, lekin muayyan şaroitlarda töplaniş xususiyatiga ega bölganligidan ruda konlari, asosan, gidrotermal tomirli konlar hosil qiladi. Si, Ph, Zn va qisman Ag çökindi jinslarda stratiform (yaxlit) ruda yotqiziqlarini hosil qiladi. Sulfid rudalari (X.e.ning Yer pöstida töyingan şakdda uçraşi) rangli metallurgiyada va sanoatning boşqa sohalarida xom aşyo sifatida katta amaliy ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛЬКОФИЛЬ ЭЛЕМЕНТЛАР (юн. chalkos — мис ва phileo — севаман) — норвегиялик геокимёгар В.М. Гольдшмит таснифи бўйича Ер пусти ва метеоритларда учрайдиган сульфид рудаларининг кимёвий элементлари. Элементлар даврий системасининг қўшимча гуруҳидаги 19 элементдан иборат: Си, Ag, Аи, Zn, Cd, Hg, Ga, Ln, Tl, Po, Ge, Sn, Pb, As, Sb, Bi, S, Se, Те. Х.э.нинг металлари S, Se, Tl га ўхшаш. Бу элементлар табиатда сульфидлар, селенидлар, теллуридлар ва сульфотузлар (фақат қалайгина касситерит SnO2) тарзида мавжуд. Au, Ag, Си, As, S, Bi ва б. айрим Х.э. табиатда элементар ҳолатда мавжуд. Барча Х.э. Ер пусти массасининг 0,046% инигина ташкил этади, лекин муайян шароитларда тўпланиш хусусиятига эга бўлганлигидан руда конлари, асосан, гидротермал томирли конлар ҳосил қилади. Си, Ph, Zn ва қисман Ag чўкинди жинсларда стратиформ (яхлит) руда ётқизиқларини ҳосил қилади. Сульфид рудалари (Х.э.нинг Ер пўстида тўйинган шакдда учраши) рангли металлургияда ва саноатнинг бошқа соҳаларида хом ашё сифатида катта амалий аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.