Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Xalq çolğulari orkestri

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39–40-b. — ziyouz.com

    Xalq çolğulari orkestri - orkestr turi; köp ovozli musiqa asarlarini ijro etiş uçun moslaştirib qayta işlangan milliy sozlardan iborat. Bir turdagi (mas, faqat torliçertma) çolğulardan va turli (mas, torli, puflama va urma) çolğular guruhlaridan taşkil topişi mumkin. Turli xalqlarda keng tarqalgan milliy çolğu ansambllar tarkibida oiladoş çolğular (mas, dutorning prima, alt, bas, kontrabas turlaridan iborat) guruxlarining mavjudligi, garmoniya va polifoniya uslubidagi asarlarning muayyan kuy yöllarini ijro etiş imkoniyatlari bilan ajralib turadi.

    Özbekistonda birinçi X.ç.o. 1937 y.da N. Mironov taşkil etgan «Nota orkestri»dir. Mazkur jamoa Özbek davlat filarmoniyasining aşula va raqs Katta ansambli (rahbar T. Jalilov) sozandalaridan qaror topdi. Tarkibi an'anaviy xalq çolğulari, fortepiano, truba, trombondan iborat bölib, repertuaridan qayta işlangan «Qarinavo», «Segoh» kabi özbek mumtoz kuylari hamda çet el kompozitorlarining ommabop musiqa namunalari örin olgan.

    1938 y.da Özbek davlat filarmoniyasi qoşida Özbek xalq çolğulari orkestri taşkil topdi. Asosçisi — A. Petrosyans (1966 y.da orkestrga Töxtasin Jalilov nomi, 1980 y. «Davlat», 1991 y. «akademik» unvonlari berildi. 1976 y.dan badiiy rahbari va boş dirijyori — Foruq Sodiqov). Mazkur jamoa tarkibiga dastlab an'anaviy (nay, qöşnay, surnay, ğijjak, doira, noğora kabi), söngra qayta işlangan (12 poğonali teng temperatsiya qilingan tenor va bas çanglari, afgon va qaşqar ruboblari, dutor) hamda yangitdan yaratilgan (rubobprima, dutor-bas, ğijjak-kontrabas va b.) sozlar kiritilgan. Repertuaridan M. Burhonov, S. Aliyev, S. Gabrielyan, B. Giyenko va b. tomonidan qayta işlangan özbek xalq kuylari, Özbekiston kompozitorlari (S. Boboyev, Sayfi Jalil, Ğ. Qodirov, F. Nazarov, T. Qurbonov, F. Alimov va b.) yozgan uvertyura, rapsodiya, poema, konsert va simfoniya kabi yirik şakldagi asarlar hamda çet el mualliflari (P. Sarasate, P. Çaykovskiy, G.Sviridov kabi)ning ommabop musiqa asarlari örin olgan.

    1957 y. Özbekiston radiosi qoşida Xalq çolğulari orkestri taşkil etildi (1989 y.dan Doni Zokirov nomida). Asosçisi, birinçi badiiy rahbari va boş dirijyori — D. Zokirov (1986—2000 y.larda — M. Bafoyev, 2002 y.dan H. Rajabov). Ijro uslubida köp ovozli musiqa tamoyillari bilan milliy musiqa an'analari uyğunlaşgan. Orkestr tarkibida sozanda sifatida faoliyat körsatgan bastakorlar (M. Mirzayev, F. Toşmatov, K. Jabborov, Faxr. Sodşov, S. Kolonov, X. Jörayev va b.) orkestr uçun köpgina asarlar yaratişgan. Repertuaridan, şuningdek, D. Zokirov, T. Jalilov, S. Yudakov, S. Hayitboyev, M. Bafoyev va b. özbek kompozitorlari asarlari asosiy urin olgan.

    1991 y. «Söğdiyona» özbek xalq çolğulari kamer orkestri taşkil topdi (asosçisi — Özbekistonda xizmat körsattan artist, prof. F. Abduraximova). Repertuaridan qayta işlangan özbek kuylari hamda zamonaviy özbek kompozitorlari asarlari örin olgan. Mazkur jamoa çet el mamlakatlarida (AQŞ, Ispaniya va b.) gastrolda bölgan.

    Ozoda Toşmatova.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ХАЛҚ ЧОЛҒУЛАРИ ОРКЕСТРИ - оркестр тури; кўп овозли мусиқа асарларини ижро этиш учун мослаштириб қайта ишланган миллий созлардан иборат. Бир турдаги (мас, фақат торличертма) чолғулардан ва турли (мас, торли, пуфлама ва урма) чолғулар гуруҳларидан ташкил топиши мумкин. Турли халқларда кенг тарқалган миллий чолғу ансамбллар таркибида оиладош чолғулар (мас, дуторнинг прима, альт, бас, контрабас турларидан иборат) гурухларининг мавжудлиги, гармония ва полифония услубидаги асарларнинг муайян куй йўлларини ижро этиш имкониятлари билан ажралиб туради.

    Ўзбекистонда биринчи Х.ч.о. 1937 й.да Н. Миронов ташкил этган «Нота оркестри»дир. Мазкур жамоа Ўзбек давлат филармониясининг ашула ва рақс Катта ансамбли (раҳбар Т. Жалилов) созандаларидан қарор топди. Таркиби анъанавий халқ чолғулари, фортепиано, труба, тромбондан иборат бўлиб, репертуаридан қайта ишланган «Қаринаво», «Сегоҳ» каби ўзбек мумтоз куйлари ҳамда чет эл композиторларининг оммабоп мусиқа намуналари ўрин олган.

    1938 й.да Ўзбек давлат филармонияси қошида Ўзбек халқ чолғулари оркестри ташкил топди. Асосчиси — А. Петросянц (1966 й.да оркестрга Тўхтасин Жалилов номи, 1980 й. «Давлат», 1991 й. «академик» унвонлари берилди. 1976 й.дан бадиий раҳбари ва бош дирижёри — Форуқ Содиқов). Мазкур жамоа таркибига дастлаб анъанавий (най, қўшнай, сурнай, ғижжак, доира, ноғора каби), сўнгра қайта ишланган (12 поғонали тенг темперация қилинган тенор ва бас чанглари, афгон ва қашқар рубоблари, дутор) ҳамда янгитдан яратилган (рубобприма, дутор-бас, ғижжак-контрабас ва б.) созлар киритилган. Репертуаридан М. Бурҳонов, С. Алиев, С. Габриэлян, Б. Гиенко ва б. томонидан қайта ишланган ўзбек халқ куйлари, Ўзбекистон композиторлари (С. Бобоев, Сайфи Жалил, Ғ. Қодиров, Ф. Назаров, Т. Қурбонов, Ф. Алимов ва б.) ёзган увертюра, рапсодия, поэма, концерт ва симфония каби йирик шаклдаги асарлар ҳамда чет эл муаллифлари (П. Сарасате, П. Чайковский, Г.Свиридов каби)нинг оммабоп мусиқа асарлари ўрин олган.

    1957 й. Ўзбекистон радиоси қошида Халқ чолғулари оркестри ташкил этилди (1989 й.дан Дони Зокиров номида). Асосчиси, биринчи бадиий раҳбари ва бош дирижёри — Д. Зокиров (1986—2000 й.ларда — М. Бафоев, 2002 й.дан Ҳ. Ражабов). Ижро услубида кўп овозли мусиқа тамойиллари билан миллий мусиқа анъаналари уйғунлашган. Оркестр таркибида созанда сифатида фаолият кўрсатган бастакорлар (М. Мирзаев, F. Тошматов, К. Жабборов, Фахр. Содщов, С. Колонов, X. Жўраев ва б.) оркестр учун кўпгина асарлар яратишган. Репертуаридан, шунингдек, Д. Зокиров, Т. Жалилов, С. Юдаков, С. Ҳайитбоев, М. Бафоев ва б. ўзбек композиторлари асарлари асосий урин олган.

    1991 й. «Сўғдиёна» ўзбек халқ чолғулари камер оркестри ташкил топди (асосчиси — Ўзбекистонда хизмат кўрсаттан артист, проф. Ф. Абдурахимова). Репертуаридан қайта ишланган ўзбек куйлари ҳамда замонавий ўзбек композиторлари асарлари ўрин олган. Мазкур жамоа чет эл мамлакатларида (АҚШ, Испания ва б.) гастролда бўлган.

    Озода Тошматова.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.