Xalq kuylarini qayta işlaş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32–33-b. — ziyouz.com
Xalq kuylarini qayta işlaş — professional musiqa — bastakorlik va kompozitorlik ijodiyoti sohasi, muayyan janr. Köp ovozli musika zaminida aranjirovka, garmoniyalaşga. qisman yaqin, lekin usluban birmunça murakkab. Kompozitorlik maktablari şakllanişida X.k.q.i. muhim ahamiyatga ega bölib, dastlabki bosqiç vazifasini bajaradi, zero milliy musiqa uslublarini özlaştirişda ijodiy lab. vazifasini ötaydi (Komitas, U. Hojibekov, 3. Paliaşvili, M. Glinka, E. Grig, N. Lisenko, B. Bartok, J. Gerşvin, S. Prokofyev, L. Yanaçek va b.).
Ötmiş özbek musiqa ijroçiligi va ijodiyoti özgaruvçanlik, oğzakilik kabi omillarga asoslangan bölib, unda xalq hamda mumtoz çolğu kuy yoki aşula yöllarining variantlarini yaratiş keng urin olgan. Mazkur an'anani bastakorlik ijodiyotining tarkibiy yönalişiga aylantirib, T. Jalilov, Yu. Rajabiy va b. ijodkorlar X.k.q.i.ning monodiya zaminidagi yetuk namunalarini yaratişgan.
Kompozitorlar ijodidan X.k.q.i. katta örin olib, Özbekistonda musiqali drama, opera, balet, simfonik musika, kantata, oratoriya, kamer musiqa janrlari özlaştirilişida muhim omil böldi. Bu sohadagi dastlabki tajriba (19-a. oxiri — 20-a. boşlarida N. Klenovskiy, F. Leysek, N. Mironov, K. Abdullayev, 3. Maqsudov va b. yaratgan asar) larda kompozitorlar özbek musiqa merosi xususiyatlarini singdirişolmadi. 1920—30 y.larda V. Uspenskiy boşka kompozitorlar kabi xalq qöşiqlari («Zarkokil», «Çamanda gul» va b.), «Farxrd va Şirin» musiqali dramasida murakkab aşula hamda maqom yöllari («Naylaram», «Çorgoh» va b.)ni tintlovçilarga möljallab qayta işlaşda kup ovozli musiqa vositalari (ayniqsa, garmoniya imkoniyatlari)dan çeklangan holda foydalangan. Faqat 30-y.larning 2-yarmida A. Kozlovskiy 4 ta fargonaça («Tanavor», «Özgança», «Figon» va «Gul yuz uzra») aşulani ovoz va simfonik orkestr uçun qayta işlab, kup ovozli musiqa vositalarini keng tatbiq etdi (ayniqsa, «Tanavor»da), badiiy yetuk natijalarga erişdi. G. Muşel 1941 y. «55 özbek xalq qöşiği» töplamini yaratdi. X.k.q.i. da yangi bosqiç 50-y. larda M. Burhonovnit jörsiz xorga möljallangan özbekça «Endi sandek», «Ganji Qoraboğ», tojikça «Sari köhi baland», uyğurça «Sayra», qoraqalpoqça «Bibigul» kabi qayta işlangan qöşiqlari bilan boşlandi. Ularda monodiya va köp ovozli musika an'analari uzviy boğlangan. Keyingi yillarda xalq kuylariga asoslangan jursiz xorlar Ik. Akbarov, S. Boboyev, B. Umidjonovlar ijodida rivojlandi. B. Nadejdin, T. Sodiqov, B. Giyenko, M. Leviyev, D. Zokirov, S. Jalil va b. kompozitorlar xalq kuylarini turli ijroçi (yakka soz, yakxa soz va fortepiano, ansambl va orkestr) lar uçun qayta işlaşgan.
Ad.: Gafurbekov T., Folklorniye istoki uzbekskogo professionalnogo muzikalnogo tvorçestva, T., 1984.
Töxtasin Ğafurbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛҚ КУЙЛАРИНИ ҚАЙТА ИШЛАШ — профессионал мусиқа — бастакорлик ва композиторлик ижодиёти соҳаси, муайян жанр. Кўп овозли мусика заминида аранжировка, гармониялашга. қисман яқин, лекин услубан бирмунча мураккаб. Композиторлик мактаблари шаклланишида Х.к.қ.и. муҳим аҳамиятга эга бўлиб, дастлабки босқич вазифасини бажаради, зеро миллий мусиқа услубларини ўзлаштиришда ижодий лаб. вазифасини ўтайди (Комитас, У. Ҳожибеков, 3. Палиашвили, М. Глинка, Э. Григ, Н. Лисенко, Б. Барток, Ж. Гершвин, С. Прокофьев, Л. Яначек ва б.).
Ўтмиш ўзбек мусиқа ижрочилиги ва ижодиёти ўзгарувчанлик, оғзакилик каби омилларга асосланган бўлиб, унда халқ ҳамда мумтоз чолғу куй ёки ашула йўлларининг вариантларини яратиш кенг урин олган. Мазкур анъанани бастакорлик ижодиётининг таркибий йўналишига айлантириб, Т. Жалилов, Ю. Ражабий ва б. ижодкорлар Х.к.қ.и.нинг монодия заминидаги етук намуналарини яратишган.
Композиторлар ижодидан Х.к.қ.и. катта ўрин олиб, Ўзбекистонда мусиқали драма, опера, балет, симфоник мусика, кантата, оратория, камер мусиқа жанрлари ўзлаштирилишида муҳим омил бўлди. Бу соҳадаги дастлабки тажриба (19-а. охири — 20-а. бошларида Н. Кленовский, Ф. Лейсек, Н. Миронов, К. Абдуллаев, 3. Мақсудов ва б. яратган асар) ларда композиторлар ўзбек мусиқа мероси хусусиятларини сингдиришолмади. 1920—30 й.ларда В. Успенский бошка композиторлар каби халқ қўшиқлари («Заркокил», «Чаманда гул» ва б.), «Фархрд ва Ширин» мусиқали драмасида мураккаб ашула ҳамда мақом йўллари («Найларам», «Чоргоҳ» ва б.)ни тинтловчиларга мўлжаллаб қайта ишлашда куп овозли мусиқа воситалари (айниқса, гармония имкониятлари)дан чекланган ҳолда фойдаланган. Фақат 30-й.ларнинг 2-ярмида А. Козловский 4 та фаргонача («Танавор», «Ўзганча», «Фигон» ва «Гул юз узра») ашулани овоз ва симфоник оркестр учун қайта ишлаб, куп овозли мусиқа воситаларини кенг татбиқ этди (айниқса, «Танавор»да), бадиий етук натижаларга эришди. Г. Мушель 1941 й. «55 ўзбек халқ қўшиғи» тўпламини яратди. Х.к.қ.и. да янги босқич 50-й. ларда М. Бурҳоновнит жўрсиз хорга мўлжалланган ўзбекча «Энди сандек», «Ганжи Қорабоғ», тожикча «Сари кўҳи баланд», уйғурча «Сайра», қорақалпоқча «Бибигул» каби қайта ишланган қўшиқлари билан бошланди. Уларда монодия ва кўп овозли мусика анъаналари узвий боғланган. Кейинги йилларда халқ куйларига асосланган журсиз хорлар Ик. Акбаров, С. Бобоев, Б. Умиджоновлар ижодида ривожланди. Б. Надеждин, Т. Содиқов, Б. Гиенко, М. Левиев, Д. Зокиров, С. Жалил ва б. композиторлар халқ куйларини турли ижрочи (якка соз, якха соз ва фортепиано, ансамбль ва оркестр) лар учун қайта ишлашган.
Ад.: Гафурбеков Т., Фольклорные истоки узбекского профессионального музыкального творчества, Т., 1984.
Тўхтасин Ғафурбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.