Xalq pedagogikasi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–35-b. — ziyouz.com

Xalq pedagogikasi - tarbiyaning maqsad va vazifalari borasida muayyan xalqning hayotiy tajribasi hamda turmuş tarzida şakllangan amaliy qaraşlar majmui; muayyan jamiyatda yaşaş uçun har bir odam amal qilişi şart sanalgan va urfodat, udum, xulqodob, marosim, an'ana, turmuş tarzi, badiiy ijod, uyin singari empirik vositalarda namoyon buladigan amaliy faoliyat hamdir. X.p. fanda etnopedagogika deb ham yuritiladi. Ped. fanida X.p.ga xos eng muhim belgilaridan biri uning qadimiyligidir. Har qanday xalq muayyan etnos sifatida mavjud bulişi uçun öziga xos qiyofaga ega bölişi kerak. Xalqning ijtimoiy, ma'naviy, intellektual qiyofasi esa uning ped. vositasidagina şakllanadi. X.p. muayyan xalqning özi bilan birga dunyoga kelgani uçun ham uning tarixi xalq tarixi bilan teng. X.p.ning ikkinçi belgisi uning töliq amaliy xususiyatga egaligidir. Xalq ta'lim-tarbiya jarayoni va uning natijalariga pragmatik nazar bilan qaragani uçun X.p. ğoyalar şaklida emas, balki urfodat, an'ana, amal, udum, xulqodoblar tarzida namoyon böladi. X.p. ta'limtarbiya haqidagi fikrlar yiğindisi emas, balki amal qilinişi majburiy bölgan va bajarilişi hamma tomonidan nazorat qilinadigan amaliy xulqiy könikmalar va ş.k. majmuidir. X.p.ning uçinçi xususiyati uning muallifi noma'lum, anonim ped. ekanligidir. X.p. talablarining yaratuvçisi ma'lum bölmaganligi uçun ham muqaddas sanalgan va sözsiz bajarilgan. Etnopedagogikaga doyr biror talabning muallifi ma'lum bölsa, uning ta'siri pasayib ketadi. Çunki u, kim bölsada, qandaydir bir odamning istagi sifatida qabul etiladi. Anonimlik esa urfodat, udum, xulqodatlarga sirlilik, muqaddaslik tusini beradi. X.p.ning törtinçi belgisi uning sinkretik (qorişiq) xususiyatga egaligidir. Xalq hayoti köp qirrali ekani holda yaxlit bölgani singari uning ped.si ham qorişiqdir. Xalqning turli yönalişdagi pedagogik tadbirlari sinkretik tarzda birvarakaiiga olib borilgani uçun X.p.ga alohidalik emas, umumiylik xosdir. X.p.ning beşinçi belgisi uning keng yoyilganligidir. X.p.ga oid amallar muayyan etnik birlikning hammasiga birday tatbiq qilinadi. Muayyan şaxslarning xohişirodasi qandayligidan qat'i nazar, xalqning har bir vakili uning tarbiya va yaşaş tarziga doyr talablariga rioya etişga majbur. X.p. talablarini bajarişda tarbiyalanuvçining istaklari inobatga olinmaydi. Muayyan etnik birlikning turmuş tarzida namoyon bölişi X.p.ning oltinçi xususiyatidir. X.p. empirik tabiatga ega bölib, jamiyat a'zolari hayotini yölga qöyişga qaratilgan va uning qoidalari muhokama uçun emas, balki turmuş mobaynida amal qiliş uçundir.

Özbek X.p. uzoq tarixga ega va millatdagi eng konservativ, sekin özgaradigan, ana şu xususiyati tufayli xalqning öziga xos qiyofasi saqlanib qolişini ta'minlaydigan hodisa ekanligiga qaramay, öz taraqqiyoti davomida bir qator özgarişlarni boşidan keçirdi. Özbek X.p. ning taraqqiyot tarixi islomgaça bölgan davr xalq ped. si, islom ta'siri davri xalq ped.si, taşqi ta'sirlar davri xalq ped.si, mustaqillik davri xalq ped.si singari bosqiçlardan iborat. Özbek X.p.ning bu tarzda davrlaştirişda xalq ruhiyati, yaşaş va fikrlaş tarzidagi tub sifat belgilarining öziga xosligi hisobga olingan. Köp ming yillik tarixga ega özbek xalqi ilmiy va moddiy buyum tarzidagi dalillarga köra, islom dini qabul qilingungaça bölgan vaqtda tamomila öziga xos tarzda hayot keçirgan. Olam hodisalarini özgaça yösinda tuşungan va izohlagan, hayotdan boşqaça ta'sirlangan va ta'sir körsatgan, tiriklik va ölim, u dunyo va bu dunyo, ezgulik va yovuzlik, gözallik va xunuklik, savob va gunoh, halol va harom singari tuşunçalar özgaça mazmun anglatgan. «Avesto» asari yuzasidan amalga oşirilayotgan tadqiqotlar, şuningdek, Selengur, Xorazm, Bolaliktepa, Issiqqörğon, Çust, Rişton va Burçmulladan topilgan obidalar şundan dalolat beradi. Islom dinining qabul qilinişi özbek xalqining turmuş tarzini tamomila özgartirib yubordi, uni olamning musulmonlar deb atalmiş köp sonli qavmi bilan yaqinlaştirdi, xalqning turmuş tarzi, madaniyati, ma'naviyati, ruhiyati, iqtisodi va ijtimoiy turmuşiga favqulodda katta ta'sir körsatdi. Ayni vaqtda, xalq özining azaliy milliy qiyofasini ham saqlab qoldi. Çunki u qadimdan puxta şakllangan va qat'iy amal qilinadigan udumlar, odatlar, an'analar tizimiga ega edi. Xalq islomni qabul qilgandan keyin uning yaşaş, fikrlaş, ta'sirlaniş tarzida sodir bölgan özgarişlar X.p.da aks etdi. Endi xalq halol va harom, gunoh va savob, taqdir, qismat, u dunyo va bu dunyo, hayot, ölim hamda qayta tiriliş borasida tamomila yangi qadriyatlarni özlaştirdi, ularni hayot tarziga, udumlarga, urfodatlarga, an'analarga, marosimlarga, ya'ni ped.ga aylantirdi. Bu davrdagi xulqatvor, an'ana, udum, odatlar ma'naviy turmuşdagi ayni şu jihatlarni aks ettiradigan böldi. Özbek millati juda uzoq vaqg mobaynida islom dini ta'siridagi X.p.ga amal qilgan holda yaşadi. 19-a.ning 2-yarmiga kelib, Rossiya bosqini sababli özbek xalqining turmuş tarzi, fikrlaş yösini, tarbiya tamoyillarida jiddiy özgarişlar sodir böldi. Faqat islom dini belgilagan turmuş tarzi, akida, an'ana va odatlar bilangina yaşaş mumkin bölmay qoldi. Xalqning ongi, axloqi, fikri, turmuşi özgarişi bilan uning ped.si ham özgarişlarga uçradi. Yangi an'ana va odoblar paydo böldi, ayrim pedagogik qadriyat, axloqiy aqidalar esa yöqoldi. X.p.dagi yöqotişlar, ayniqsa, şöro davrida keng tus oldi. X.p. tufayli şiddatli özgarişlar girdobida qolgan özbek millati öz qiyofasini saqlab qola bildi. Istiqlol natijasida esa özbek xalqining fikrlaş, yaşaş, olamni anglaş va izoxlaş yösini yangilandi, xalq ruhiyati, ma'naviy qiyofasi özgardi. Bu özgarişlar xalqning turmuş tarzida paydo bölayotgan yangi odat, an'ana, xulqatvor, urf va udumlar tarzida namoyon bulmoqda. Mustaqillik davri X.p.da köplab islomiy an'analar qayta tiklanib, amaliy tarbiya jarayoniga tatbiq etila boşlandi. X.p. tarixiy tuşunça sifatida hoz. kunda ham zamon talablariga moye ravişda boyib bormoqda va jiddiy amaliytarbiyaviy ahamiyat kasb etmoqda.

Qozoqboy Yöldoşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАЛҚ ПЕДАГОГИКАСИ - тарбиянинг мақсад ва вазифалари борасида муайян халқнинг ҳаётий тажрибаси ҳамда турмуш тарзида шаклланган амалий қарашлар мажмуи; муайян жамиятда яшаш учун ҳар бир одам амал қилиши шарт саналган ва урфодат, удум, хулқодоб, маросим, анъана, турмуш тарзи, бадиий ижод, уйин сингари эмпирик воситаларда намоён буладиган амалий фаолият ҳамдир. Х.п. фанда этнопедагогика деб ҳам юритилади. Пед. фанида Х.п.га хос энг муҳим белгиларидан бири унинг қадимийлигидир. Ҳар қандай халқ муайян этнос сифатида мавжуд булиши учун ўзига хос қиёфага эга бўлиши керак. Халқнинг ижтимоий, маънавий, интеллектуал қиёфаси эса унинг пед. воситасидагина шаклланади. Х.п. муайян халқнинг ўзи билан бирга дунёга келгани учун ҳам унинг тарихи халқ тарихи билан тенг. Х.п.нинг иккинчи белгиси унинг тўлиқ амалий хусусиятга эгалигидир. Халқ таълим-тарбия жараёни ва унинг натижаларига прагматик назар билан қарагани учун Х.п. ғоялар шаклида эмас, балки урфодат, анъана, амал, удум, хулқодоблар тарзида намоён бўлади. Х.п. таълимтарбия ҳақидаги фикрлар йиғиндиси эмас, балки амал қилиниши мажбурий бўлган ва бажарилиши ҳамма томонидан назорат қилинадиган амалий хулқий кўникмалар ва ш.к. мажмуидир. Х.п.нинг учинчи хусусияти унинг муаллифи номаълум, аноним пед. эканлигидир. Х.п. талабларининг яратувчиси маълум бўлмаганлиги учун ҳам муқаддас саналган ва сўзсиз бажарилган. Этнопедагогикага дойр бирор талабнинг муаллифи маълум бўлса, унинг таъсири пасайиб кетади. Чунки у, ким бўлсада, қандайдир бир одамнинг истаги сифатида қабул этилади. Анонимлик эса урфодат, удум, хулқодатларга сирлилик, муқаддаслик тусини беради. Х.п.нинг тўртинчи белгиси унинг синкретик (қоришиқ) хусусиятга эгалигидир. Халқ ҳаёти кўп қиррали экани ҳолда яхлит бўлгани сингари унинг пед.си ҳам қоришиқдир. Халқнинг турли йўналишдаги педагогик тадбирлари синкретик тарзда бирваракаиига олиб борилгани учун Х.п.га алоҳидалик эмас, умумийлик хосдир. Х.п.нинг бешинчи белгиси унинг кенг ёйилганлигидир. Х.п.га оид амаллар муайян этник бирликнинг ҳаммасига бирдай татбиқ қилинади. Муайян шахсларнинг хоҳиширодаси қандайлигидан қатъи назар, халқнинг ҳар бир вакили унинг тарбия ва яшаш тарзига дойр талабларига риоя этишга мажбур. Х.п. талабларини бажаришда тарбияланувчининг истаклари инобатга олинмайди. Муайян этник бирликнинг турмуш тарзида намоён бўлиши Х.п.нинг олтинчи хусусиятидир. Х.п. эмпирик табиатга эга бўлиб, жамият аъзолари ҳаётини йўлга қўйишга қаратилган ва унинг қоидалари муҳокама учун эмас, балки турмуш мобайнида амал қилиш учундир.

Ўзбек Х.п. узоқ тарихга эга ва миллатдаги энг консерватив, секин ўзгарадиган, ана шу хусусияти туфайли халқнинг ўзига хос қиёфаси сақланиб қолишини таъминлайдиган ҳодиса эканлигига қарамай, ўз тараққиёти давомида бир қатор ўзгаришларни бошидан кечирди. Ўзбек Х.п. нинг тараққиёт тарихи исломгача бўлган давр халқ пед. си, ислом таъсири даври халқ пед.си, ташқи таъсирлар даври халқ пед.си, мустақиллик даври халқ пед.си сингари босқичлардан иборат. Ўзбек Х.п.нинг бу тарзда даврлаштиришда халқ руҳияти, яшаш ва фикрлаш тарзидаги туб сифат белгиларининг ўзига хослиги ҳисобга олинган. Кўп минг йиллик тарихга эга ўзбек халқи илмий ва моддий буюм тарзидаги далилларга кўра, ислом дини қабул қилингунгача бўлган вақтда тамомила ўзига хос тарзда ҳаёт кечирган. Олам ҳодисаларини ўзгача йўсинда тушунган ва изоҳлаган, ҳаётдан бошқача таъсирланган ва таъсир кўрсатган, тириклик ва ўлим, у дунё ва бу дунё, эзгулик ва ёвузлик, гўзаллик ва хунуклик, савоб ва гуноҳ, ҳалол ва ҳаром сингари тушунчалар ўзгача мазмун англатган. «Авесто» асари юзасидан амалга оширилаётган тадқиқотлар, шунингдек, Селенгур, Хоразм, Болаликтепа, Иссиққўрғон, Чуст, Риштон ва Бурчмулладан топилган обидалар шундан далолат беради. Ислом динининг қабул қилиниши ўзбек халқининг турмуш тарзини тамомила ўзгартириб юборди, уни оламнинг мусулмонлар деб аталмиш кўп сонли қавми билан яқинлаштирди, халқнинг турмуш тарзи, маданияти, маънавияти, руҳияти, иқтисоди ва ижтимоий турмушига фавқулодда катта таъсир кўрсатди. Айни вақтда, халқ ўзининг азалий миллий қиёфасини ҳам сақлаб қолди. Чунки у қадимдан пухта шаклланган ва қатъий амал қилинадиган удумлар, одатлар, анъаналар тизимига эга эди. Халқ исломни қабул қилгандан кейин унинг яшаш, фикрлаш, таъсирланиш тарзида содир бўлган ўзгаришлар Х.п.да акс этди. Энди халқ ҳалол ва ҳаром, гуноҳ ва савоб, тақдир, қисмат, у дунё ва бу дунё, ҳаёт, ўлим ҳамда қайта тирилиш борасида тамомила янги қадриятларни ўзлаштирди, уларни ҳаёт тарзига, удумларга, урфодатларга, анъаналарга, маросимларга, яъни пед.га айлантирди. Бу даврдаги хулқатвор, анъана, удум, одатлар маънавий турмушдаги айни шу жиҳатларни акс эттирадиган бўлди. Ўзбек миллати жуда узоқ вақг мобайнида ислом дини таъсиридаги Х.п.га амал қилган ҳолда яшади. 19-а.нинг 2-ярмига келиб, Россия босқини сабабли ўзбек халқининг турмуш тарзи, фикрлаш йўсини, тарбия тамойилларида жиддий ўзгаришлар содир бўлди. Фақат ислом дини белгилаган турмуш тарзи, акида, анъана ва одатлар билангина яшаш мумкин бўлмай қолди. Халқнинг онги, ахлоқи, фикри, турмуши ўзгариши билан унинг пед.си ҳам ўзгаришларга учради. Янги анъана ва одоблар пайдо бўлди, айрим педагогик қадрият, ахлоқий ақидалар эса йўқолди. Х.п.даги йўқотишлар, айниқса, шўро даврида кенг тус олди. Х.п. туфайли шиддатли ўзгаришлар гирдобида қолган ўзбек миллати ўз қиёфасини сақлаб қола билди. Истиқлол натижасида эса ўзбек халқининг фикрлаш, яшаш, оламни англаш ва изохлаш йўсини янгиланди, халқ руҳияти, маънавий қиёфаси ўзгарди. Бу ўзгаришлар халқнинг турмуш тарзида пайдо бўлаётган янги одат, анъана, хулқатвор, урф ва удумлар тарзида намоён булмоқда. Мустақиллик даври Х.п.да кўплаб исломий анъаналар қайта тикланиб, амалий тарбия жараёнига татбиқ этила бошланди. Х.п. тарихий тушунча сифатида ҳоз. кунда ҳам замон талабларига мое равишда бойиб бормоқда ва жиддий амалийтарбиявий аҳамият касб этмоқда.

Қозоқбой Йўлдошев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.