Xalq seleksiyasi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–36-b. — ziyouz.com

Xalq seleksiyasi - seleksiyaning rivojlaniş tarixidagi bir boskiç va yönaliş; q.x. ekinlarining yangi nav, klon, payvandlarini hamda çorva mollarining yangi zotlari, guruxlarini noma'lum mualliflar, mirişkor dehqonlar va çorvadorlar tomonidan oddiy usullarda tanlab, saralab yaratilişi. X.s. bir neça ming yillik tarixni öz içiga oladi. Örta Osiyo hududida köpgina madaniy ekinlar — buğdoy, arpa, şoli, meva, uzum, sabzavotpoliz ekinlari va b. bundan bir neça ming yil avval östirilganligi ma'lum. Odamlar ekinlarni ekiş, ularga işlov beriş bilan bir qatorda ular orasidan qimmatli xöjalik belgilariga ega bölgan nusxa, şakllarini tanlab, sakdab, köpaytirib borganlar va şu tariqa X.s. paydo bölgan. Çorvaçilikda ham ayerlar davomida tanlaş va saralaş asosida qoramol, qöy, eçki, ot va tuyalarning qimmatli xöjalik belgilariga ega bölgan köplab noyob zotlari yaratilgan (xisori, saraji kuy zotlari, qorabayir, laqay ot zotlari, zebusimon sigar zotlari). X.s. an'analari hoz. davrda xam ilmiy seleksiya usullari va muassasalari bilan yonmayon davom etib kelmoqda.

Özbekistonda 20-a.ning 40-y.lari boşida surxondaryolik Muslima Begimova maşxur «Muslimka» buğdoyini kaşf etdi. N. Niyozov (Toşkent viloyati) ğözaning meva şoxlari çeklangan navlarini (N, va H2), K. Ne'matşoyev (Andijon viloyati) 108—F navidan meva şoxlarining böğimlari juda kalta, tupi ixçamligi bilan farklanadigan ğöza nusxalarini (Paxtaobod navi), U. Abdullayev (Namangan viloyati) Koson navini, N. Haydarov (Farğona viloyati) Beşariq navini yaratdilar. 1950—90 y.larda polizsabzavotçilikda xalq seleksiyaçilari qovun va tarvuzning 50 dan ortiq navlarini (Abbosxon Aligavharov, Örinboy Karimov, Hoşim Qosimov, Tirkaş Tojiyev, Hakimpolvon Usmonov, Xöjamberdi Qöşoqov, Matvafo Yusupov), kartoşkaning Obidov (Ali Obidov), pomidorning Yusupov (Karim Yusupov) navini yaratdilar va bu navlarning köpçiligi davlat reyestriga kiritilgan va rnlaştirilgan.

Xalq seleksiyaçilari yaratgan navlar ekin turlari kolleksiyalarini boyitişda muhim ahamiyatga ega. Bu navlarning köpçiligi seleksiyada boşlanğiç material sifatida ham foydalaniladi.

Bahodir Normatov, Abdulaziz Abbosov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАЛҚ СЕЛЕКЦИЯСИ - селекциянинг ривожланиш тарихидаги бир боскич ва йўналиш; қ.х. экинларининг янги нав, клон, пайвандларини ҳамда чорва молларининг янги зотлари, гурухларини номаълум муаллифлар, миришкор деҳқонлар ва чорвадорлар томонидан оддий усулларда танлаб, саралаб яратилиши. Х.с. бир неча минг йиллик тарихни ўз ичига олади. Ўрта Осиё ҳудудида кўпгина маданий экинлар — буғдой, арпа, шоли, мева, узум, сабзавотполиз экинлари ва б. бундан бир неча минг йил аввал ўстирилганлиги маълум. Одамлар экинларни экиш, уларга ишлов бериш билан бир қаторда улар орасидан қимматли хўжалик белгиларига эга бўлган нусха, шаклларини танлаб, сакдаб, кўпайтириб борганлар ва шу тариқа Х.с. пайдо бўлган. Чорвачиликда ҳам аерлар давомида танлаш ва саралаш асосида қорамол, қўй, эчки, от ва туяларнинг қимматли хўжалик белгиларига эга бўлган кўплаб ноёб зотлари яратилган (хисори, саражи куй зотлари, қорабайир, лақай от зотлари, зебусимон сигар зотлари). Х.с. анъаналари ҳоз. даврда хам илмий селекция усуллари ва муассасалари билан ёнмаён давом этиб келмоқда.

Ўзбекистонда 20-а.нинг 40-й.лари бошида сурхондарёлик Муслима Бегимова машхур «Муслимка» буғдойини кашф этди. Н. Ниёзов (Тошкент вилояти) ғўзанинг мева шохлари чекланган навларини (Н, ва Н2), К. Неъматшоев (Андижон вилояти) 108—Ф навидан мева шохларининг бўғимлари жуда калта, тупи ихчамлиги билан фаркланадиган ғўза нусхаларини (Пахтаобод нави), У. Абдуллаев (Наманган вилояти) Косон навини, Н. Ҳайдаров (Фарғона вилояти) Бешариқ навини яратдилар. 1950—90 й.ларда полизсабзавотчиликда халқ селекциячилари қовун ва тарвузнинг 50 дан ортиқ навларини (Аббосхон Алигавҳаров, Ўринбой Каримов, Ҳошим Қосимов, Тиркаш Тожиев, Ҳакимполвон Усмонов, Хўжамберди Қўшоқов, Матвафо Юсупов), картошканинг Обидов (Али Обидов), помидорнинг Юсупов (Карим Юсупов) навини яратдилар ва бу навларнинг кўпчилиги давлат реестрига киритилган ва рнлаштирилган.

Халқ селекциячилари яратган навлар экин турлари коллекцияларини бойитишда муҳим аҳамиятга эга. Бу навларнинг кўпчилиги селекцияда бошланғич материал сифатида ҳам фойдаланилади.

Баҳодир Норматов, Абдулазиз Аббосов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.