Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Xalqaro birliklar tizimi

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40–41-b. — ziyouz.com

    Xalqaro birliklar tizimi (SI — Sisteme Internationale) — fizik kattaliklarning asosiy va hosilaviy ölçov birliklar tizimi. Ölçov va tarozilar böyiça Parijda ötkazilgan 11Boş konferensiyada qabul qilingan (1960). X.b.t.ni yettita asosiy birlik, ikkita qöşimça birlik va hosilaviy birliklar taşkil etadi. Asosiy birliklar: uzunlik birligi — metr (m), massa birligi — kilogramm (kg), vaqt birligi — sekund (s), termodinamik tra birligi — Kelvin (K), tok kuçi birligi — amper (A), yoruğlik kuçi — şam, kandela (kd) va modsa mikdori — mol (mol). Köşimça birliklar: yassi burçak birligi — radian (rad), fazoviy burçak birligi —steradian (ster). Hosilaviy birliklar asosiy ulçov birliklaridan foydalanib ma'lum fizik qonuniyat asosida aniqdanadi. Bunda koeffitsiyent ulçamga ega emas va birga teng deb olinişi kerak.

    Fizik kattalikning berilgan birliklar tizimidagi asosiy fizik kattaliklar ulçamlari bilan boğlanişi ifodasiga şu kattalikning ölçamli'gi deb ataladi. SI tizimida asosiy kattaliklar uzunlik, massa, vaqt, elektr toki kuçi, termodinamik tra, yoruğlik kuçi, modda miqdori ölçamliklari moye ravişda L, M, T, I, Q, J, L^orkali ifodalanadi.

    X.b.t. fan va texnikaning barça sohalarini öz içiga kamrab oladi. X.b.t.da mexanik, issiklik, elektr, magnit va b. kattaliklar özaro boğlangan buladi. Uşbu tizimning asosiy va hosilaviy birliklari amaliy ölçaşlar uçun juda qulay hisoblanadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ХАЛҚАРО БИРЛИКЛАР ТИЗИМИ (СИ — Sisteme Internationale) — физик катталикларнинг асосий ва ҳосилавий ўлчов бирликлар тизими. Ўлчов ва тарозилар бўйича Парижда ўтказилган 11Бош конференцияда қабул қилинган (1960). Х.б.т.ни еттита асосий бирлик, иккита қўшимча бирлик ва ҳосилавий бирликлар ташкил этади. Асосий бирликлар: узунлик бирлиги — метр (м), масса бирлиги — килограмм (кг), вақт бирлиги — секунд (с), термодинамик тра бирлиги — Кельвин (К), ток кучи бирлиги — ампер (А), ёруғлик кучи — шам, кандела (кд) ва модца микдори — моль (моль). Кўшимча бирликлар: ясси бурчак бирлиги — радиан (рад), фазовий бурчак бирлиги —стерадиан (стер). Ҳосилавий бирликлар асосий улчов бирликларидан фойдаланиб маълум физик қонуният асосида аниқданади. Бунда коэффициент улчамга эга эмас ва бирга тенг деб олиниши керак.

    Физик катталикнинг берилган бирликлар тизимидаги асосий физик катталиклар улчамлари билан боғланиши ифодасига шу катталикнинг ўлчамли’ги деб аталади. СИ тизимида асосий катталиклар узунлик, масса, вақт, электр токи кучи, термодинамик тра, ёруғлик кучи, модда миқдори ўлчамликлари мое равишда L, М, Т, I, Q, J, Л^оркали ифодаланади.

    Х.б.т. фан ва техниканинг барча соҳаларини ўз ичига камраб олади. Х.б.т.да механик, иссиклик, электр, магнит ва б. катталиклар ўзаро боғланган булади. Ушбу тизимнинг асосий ва ҳосилавий бирликлари амалий ўлчашлар учун жуда қулай ҳисобланади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.