Xalqaro huquq

Xalqaro huquq — xalqaro muloqotdagi davlatlararo va b. qatnaşuvçilar (subyektlar) örtasidagi munosabatlarni tartibga soluvçi ommaviy yuridik prinsşşar va normalar majmui. Davlat içki huquqidan farqli ravişda X.h. obyekta öz mazmunmoxiyati jihatdan alohida davlat vakolatidan taşqariga çiquvçi xalqaro, aniqroği, davla.tlararo munosabatlar hisoblanadi. Davlat içki huquqidan farqpi ravişda X.h. normalarini yaratiş va bajarilişini ta'minlaş bilan şuğullanadigan qonun çiqaruvçi organlar yöq. X.h.ning asosiy subyektlari davlatlar xisoblanadi. Ularning özaro kelişuvi bilan vujudga keladigan X.h. normalari davlatlarning kelişilgan irodasini ifoda etadi. X.h.ning öziga xos xususiyati ana şundadir. Turli xalkaro şartnomalar, bitimlar, kelişuvlar, konvensiyalar, deklaratsiyalar, BMTning hujjatlari X.h.ning normativ bazasi hisoblanadi.

Hoz. zamon H.h.i xalqaro ommaviy huquq va xalqaro xususiy huquqga bölinadi. Xalqaro ommaviy huquq xalqaro munosabatlarda qatnaşadigan davlatlar va b. subyektlarning özaro munosabatlarini huquqiy jihatdan tartibga soladi. Xalqaro xususiy huquq turli davlatlar fuqarolari hamda taşkilotlari örtasidagi mulkiy va boşqa munosabatlarni, ularning huquqiy holatini, yurisdiksiyasini, yaşab turgan davlat milliy qonunçiligini qöllaş tartibi va şartlariga doir munosabatlarni tartibga soladi.

Xalqaro ommaviy huquq xalqaro şartnomalar huquqi, diplomatik va konsullik huquqi, xalqaro taşkilotlar huquqi, inson huquklari böyiça xalqaro huquq, xalqaro iqtisodiy huquq, xalqaro ekologiya huquqi,xalqaro jinoyat huquqi, xalqaro dengiz huquqi, xalqaro havo huquqi, xalqaro kosmik huquq kabi sohalarni öz içiga oladi. X.h.ning umum e'tirof etilgan tamoyillari bor. Ular X.h.ni amalga oşirişda muhim ahamiyat kasb etuvçi universal majburiy meyorlardir. X.h.ning aksariyat tamoyillari BMT Ustavining 2moddasida bayon etilgan. Ular BMT Ustaviga muvofiq, davlatlar örtasida döstona munosabatlar va hamkorlikka taalluqli X.h. tamoyillari töğrisidagi 1970 y. Deklaratsiyasida hamda Yevropa Xavfsizlik va hamkorlik kengaşi (YEXHK)ning Yakunlovçi hujjatida batafsil yoritib berilgan. Bular quyidagilardir: kuç işlatmaslik va kuç bilan tahdid qilmaslik; xalqaro nizolarni tinç yöl bilan hal etiş; davlatlarning içki işlariga aralaşmaslik; davlatlarning xalqaro hamkorligi; davlatlarning suveren tengligi; xalqlar va millatlarning öz taqdirini özi belgilaşi; davlatlarning xalqaro majburiyatlarini vijdonan bajarişi; çegaralar daxlsizligi; davlatlarning hududiy yaxlitligi; inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmat qilişdir. Jahon hamjamiyati oldida turgan umumbaşariy muammolarni hal etiş zaruriyatini ifoda etuvçi yangi tamoyillar ham (mas, atrof muhitni muhofaza qiliş) şakllanmoqda.

Özbekiston Respublikasi davlat suverenitetini qölga kiritgaç, xalqaro munosabatlarning töla huquqli subyekti sifatida faoliyat yurita boşladi. Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida X.h.ning yuqorida körsatilgan tamoyillarining aksariyati belgilab qöyilib (17modda), «xalqaro huquqning boşqa umum tan olingan tamoyil va meyorlari»ni hurmatlaş aytib ötilgan. Özbekiston Respublikasi xalqaro hamjamiyatning ana şu tamoyil va meyorlariga izçil rioya qilmoqda, xalqaro şartnomalarni işlab çiqiş va qabul qilişda iştirok etmoqda, ularni bajarmoqda, xalqaro taşkilotlar faoliyatida, jamoa xavfsizlik tizimlarida qatnaşib kelmoqda. Dunyo davlatlari bilan §ir qatorda yalpi va adolatli tinçlikni ta'minlaş, özaro manfaatli hamkorlikni örnatiş, insoniyat oldida turgan umumbaşariy muammolarni hal etişda öz hissasini qöşmoqda. Zamonaviy X.h.ning asosiy tamoyillari «Özbekiston Respublikasi taşqi siyosiy faoliyatining asosiy prinsiplari töğrisida»gi (1996 y. 26 dek.) qonunda mustahkamlab qöyilgan.

Akmal Saidov.