Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Xalqaro tiklaniş va taraqqiyot banki

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50–51-b. — ziyouz.com

    Xalqaro tiklaniş va taraqqiyot banki XALQARO TIKLANIŞ VA TARAQQIYOT BANKI, XTTB (IBRD, International Bank for Reconstruction and Development) — BMTning ixtisoslaşgan muassasasi, Jahon banki guruhiga kiradi. Xalqaro valyuta fondi bilan bir vaqtda, BMTning 1944 y.da BrettonVuds (AQŞ)da ötkazilgan xalqaro valyutamoliya konferensiyasi qaroriga köra taşkil etilgan. 1946 y.dan öz faoliyatini boşlagan. A'zo davlat soni — 181 ta (1999). Unga faqat davlatlargina a'zo bölişi mumkin. Ştabkvartirasi Vaşingtonda.

    Bank daromadi örtaça va daromadi past mamlakatlarga karz beradi va yordam körsatadi. Bankning rasmiy maqsadlari: i.ç. maqsadlari uçun kapital qöyilmalarni rağbatlantiriş yöli bilan a'zo davlatlarning tiklaniş va taraqqiyotiga kömaklaşiş; i.ç. maqsadlaridagi xususiy çet el investitsiyalarini rağbatlantiriş; uzoq muddatli muvozanatlangan ösişni va bank a'zolari bölgan davlatlarning i.ç. resurslarini rivojlantiriş uçun xalqaro investitsiyalarni rağbatlantiriş yöli bilan tölov balansining barqarorligini saqlaşga kömaklaşiş va b. Bank ustav kapitali a'zo davlatlarning bank aksiyalarini sotib olişi hisobiga şakllanadi. Bankda paylarning 40% dan köproği yetakçi rivojlangan mamlakatlar — AQŞ, Yaponiya, GFR, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada va Italiya hissasiga töğri keladi. XTTBning oliy organi — Boşqaruvçilar kengaşi. Har bir a'zo davlat Kengaşda moliya yoki rejalaştiriş vaziri darajasidagi va 5 y.ga tayinlanadigan bir boşqaruvçi (va bir örinbosar)ga ega.

    Boş ijroiya organ — ijroçi direktorlar kengaşi. 24 ijroçi direktordan 5 tasi Bankning yirik aksiyadorlari bölgan mamlakatlar (AKTL, Yaponiya, Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya) tomonidan, qolgan 19 tasi mamlakatlar guruhlari tomonidan tayinlanadi. Bankni prezident boşqaradi. Boşkaruvçilar kengaşi sessiyalari yilda 1 marta ötkaziladi. Mamlakatlar XTTB kapitalidagi öz payi salmoğiga mutanosib ovoz huquqiga ega. Bankda rivojlanayotgan mamlakatlarga moliyaviy resurslar ajratiş masalalari böyiça Taraqqiyot qömitasi — XXTB va XVF Boşqaruvçilar Kengaşlarining qöşma qömitasi mavjud.

    Bank kreditlarini moliyalaştirişning asosiy manbai — ssuda kapitali bozorlarida mablağlarni jalb etişdir. Xususiy banklar va boşqa kredit muassasalari amalda kredit xatari bölmagan yuqori foiz stavkalari (6% dan ortiq) evaziga Bank obligatsiyalarini sotib oladilar. Bank hukumatlarga va davlat kafolati bilan xususiy korxonalarga qarz beradi, ayni paytda muttasil sof daromad ham oladi. 1994 y.da Vaşington, London, Parij, Tokioda a'zo mamlakatlardagi loyihalar töğrisida axborotlar beradigan yangi axborot markazlari taşkil etdi. 1998 y.da bank 21,1 mlrd. dollar qarz berib, uning sof foydasi 1,2 mlrd. dollarni taşkil etdi.

    Odatda, bank obyekt qiymatining 30% ga yaqin qismini qoplaydigan kreditlar beradi, uning qolgan qismi içki yoki boşka taşki manbalar hisobiga qoplanişi lozim. Kreditlar ssuda kapitali bozoridagi foiz stavkalari darajasi bilan belgilanadigan yuqori foizlarda 20 yilgaça muddatga beriladi. Bank kreditlarining asosiy qismi energetika, transport, aloqa va infratuzilmaning boşqa tarmoqlarini rivojlantirişga möljallanadi. Bank öz faoliyatini boşlaganidan beri (1998 y.ning 30 iyuniga qadar) eng köp qarz olgan mamlakatlar (mlrd. dollar): Meksika (29,1), Braziliya (25,7), Hindiston (25,4), Indoneziya (24,4), Xitoy (21,4), Argentina (14,5), Koreya Respublikasi (13,5), Turkiya (13,2), Filippin (9,9), Rossiya (9,8).

    Bank kreditlar ajratişdan taşkari mamlakatlarga loyihalarni tayyorlaşda yordam körsatadi.

    1992 y. Özbekiston XTTB ga a'zo bölib kirdi va 1993 y.da uning vakolatxonasi Toşkent ş.da faoliyat körsata boşladi. 1993 y. noyabr oyida Özbekiston uçun mulkni davlat tasarrufidan çiqariş va xususiylaştiriş jarayonlarini çuqurlaştiriş, moliyaviy sektorni rivojlantiriş böiiça tarkibiy yönaliş va dasturlarni işlab çikişni moliyalaştiriş uçun 21,0 mln. AQŞ dollari miqdorida dastlabki qarz mablağlari ajratdi. 1994—2000 y.larda bank tomonidan Özbekiston Respublikasi hududida turli loyihalarni moliyalaştiriş maqsadida jami 458,0 mln. dollar miqdorida qarz mablağlari ajratildi. Ulardan eng yiriklari mamlakatimizda paxtaçilikni rivojlantirişga (66,0 mln. dollar) va suv ta'minoti, sanitariya va salomatlik tadbirlarini moliyalaştirişga (75,0 mln. dollar) sarflandi.

    2003 y.da Jahonbankining Direktorlar kengaşi Özbekistonga 60,0 mln. dollar mikdorida (uning yarmi XTTB tomonidan 20 y. muddatga imtiyozli foiz stavkalarida) kredit mablağlari ajratiş töğrisida qaror qabul qildi.

    Xöjayor Şennayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ХАЛҚАРО ТИКЛАНИШ ВА ТАРАҚҚИЁТ БАНКИ, ХТТБ (IBRD, International Bank for Reconstruction and Development) — БМТнинг ихтисослашган муассасаси, Жаҳон банки гуруҳига киради. Халқаро валюта фонди билан бир вақтда, БМТнинг 1944 й.да БреттонВудс (АҚШ)да ўтказилган халқаро валютамолия конференцияси қарорига кўра ташкил этилган. 1946 й.дан ўз фаолиятини бошлаган. Аъзо давлат сони — 181 та (1999). Унга фақат давлатларгина аъзо бўлиши мумкин. Штабквартираси Вашингтонда.

    Банк даромади ўртача ва даромади паст мамлакатларга карз беради ва ёрдам кўрсатади. Банкнинг расмий мақсадлари: и.ч. мақсадлари учун капитал қўйилмаларни рағбатлантириш йўли билан аъзо давлатларнинг тикланиш ва тараққиётига кўмаклашиш; и.ч. мақсадларидаги хусусий чет эл инвестицияларини рағбатлантириш; узоқ муддатли мувозанатланган ўсишни ва банк аъзолари бўлган давлатларнинг и.ч. ресурсларини ривожлантириш учун халқаро инвестицияларни рағбатлантириш йўли билан тўлов балансининг барқарорлигини сақлашга кўмаклашиш ва б. Банк устав капитали аъзо давлатларнинг банк акцияларини сотиб олиши ҳисобига шаклланади. Банкда пайларнинг 40% дан кўпроғи етакчи ривожланган мамлакатлар — АҚШ, Япония, ГФР, Буюк Британия, Франция, Канада ва Италия ҳиссасига тўғри келади. ХТТБнинг олий органи — Бошқарувчилар кенгаши. Ҳар бир аъзо давлат Кенгашда молия ёки режалаштириш вазири даражасидаги ва 5 й.га тайинланадиган бир бошқарувчи (ва бир ўринбосар)га эга.

    Бош ижроия орган — ижрочи директорлар кенгаши. 24 ижрочи директордан 5 таси Банкнинг йирик акциядорлари бўлган мамлакатлар (АКТЛ, Япония, Германия, Франция, Буюк Британия) томонидан, қолган 19 таси мамлакатлар гуруҳлари томонидан тайинланади. Банкни президент бошқаради. Бошкарувчилар кенгаши сессиялари йилда 1 марта ўтказилади. Мамлакатлар ХТТБ капиталидаги ўз пайи салмоғига мутаносиб овоз ҳуқуқига эга. Банкда ривожланаётган мамлакатларга молиявий ресурслар ажратиш масалалари бўйича Тараққиёт қўмитаси — ХХТБ ва ХВФ Бошқарувчилар Кенгашларининг қўшма қўмитаси мавжуд.

    Банк кредитларини молиялаштиришнинг асосий манбаи — ссуда капитали бозорларида маблағларни жалб этищдир. Хусусий банклар ва бошқа кредит муассасалари амалда кредит хатари бўлмаган юқори фоиз ставкалари (6% дан ортиқ) эвазига Банк облигацияларини сотиб оладилар. Банк ҳукуматларга ва давлат кафолати билан хусусий корхоналарга қарз беради, айни пайтда муттасил соф даромад ҳам олади. 1994 й.да Вашингтон, Лондон, Париж, Токиода аъзо мамлакатлардаги лойиҳалар тўғрисида ахборотлар берадиган янги ахборот марказлари ташкил этди. 1998 й.да банк 21,1 млрд. доллар қарз бериб, унинг соф фойдаси 1,2 млрд. долларни ташкил этди.

    Одатда, банк объект қийматининг 30% га яқин қисмини қоплайдиган кредитлар беради, унинг қолган қисми ички ёки бошка ташки манбалар ҳисобига қопланиши лозим. Кредитлар ссуда капитали бозоридаги фоиз ставкалари даражаси билан белгиланадиган юқори фоизларда 20 йилгача муддатга берилади. Банк кредитларининг асосий қисми энергетика, транспорт, алоқа ва инфратузилманинг бошқа тармоқларини ривожлантиришга мўлжалланади. Банк ўз фаолиятини бошлаганидан бери (1998 й.нинг 30 июнига қадар) энг кўп қарз олган мамлакатлар (млрд. доллар): Мексика (29,1), Бразилия (25,7), Ҳиндистон (25,4), Индонезия (24,4), Хитой (21,4), Аргентина (14,5), Корея Республикаси (13,5), Туркия (13,2), Филиппин (9,9), Россия (9,8).

    Банк кредитлар ажратишдан ташкари мамлакатларга лойиҳаларни тайёрлашда ёрдам кўрсатади.

    1992 й. Ўзбекистон ХТТБ га аъзо бўлиб кирди ва 1993 й.да унинг ваколатхонаси Тошкент ш.да фаолият кўрсата бошлади. 1993 й. ноябрь ойида Ўзбекистон учун мулкни давлат тасарруфидан чиқариш ва хусусийлаштириш жараёнларини чуқурлаштириш, молиявий секторни ривожлантириш бўиича таркибий йўналиш ва дастурларни ишлаб чикишни молиялаштириш учун 21,0 млн. АҚШ доллари миқдорида дастлабки қарз маблағлари ажратди. 1994—2000 й.ларда банк томонидан Ўзбекистон Республикаси ҳудудида турли лойиҳаларни молиялаштириш мақсадида жами 458,0 млн. доллар миқдорида қарз маблағлари ажратилди. Улардан энг йириклари мамлакатимизда пахтачиликни ривожлантиришга (66,0 млн. доллар) ва сув таъминоти, санитария ва саломатлик тадбирларини молиялаштиришга (75,0 млн. доллар) сарфланди.

    2003 й.да Жаҳонбанкининг Директорлар кенгаши Ўзбекистонга 60,0 млн. доллар микдорида (унинг ярми ХТТБ томонидан 20 й. муддатга имтиёзли фоиз ставкаларида) кредит маблағлари ажратиш тўғрисида қарор қабул қилди.

    Хўжаёр Шеннаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.